Châu Âu là châu lục có nhiều nước không giáp biển nhất, nhưng ở đó bất lợi này gần như không nhìn thấy được. Lý do không phải là may mắn: nó nằm ở hai con sông lớn, một loạt đường hầm xuyên núi, và một truyền thống pháp lý về tự do đi lại trên sông có từ đầu thế kỷ 19.
- Uỷ ban Trung ương Hàng hải sông Rhine ra đời từ Đại hội Vienna năm 1815, là một trong những tổ chức quốc tế lâu đời nhất còn hoạt động.
- Kênh Rhine – Main – Danube hoàn thành năm 1992, nối Biển Bắc với Biển Đen bằng đường thuỷ nội địa.
- Đường hầm đường sắt Gotthard xuyên dãy Alps của Thuỵ Sĩ dài khoảng 57 km, thông xe năm 2016.
- Andorra nằm kẹp giữa Tây Ban Nha và Pháp, không giáp biển và không có sân bay thương mại lẫn đường sắt riêng.
Sông thay cho biển
Bắt đầu từ hạ tầng tự nhiên.
Sông Rhine chảy từ dãy Alps ra Biển Bắc, đi qua nhiều nước công nghiệp nhất châu Âu.
Thuỵ Sĩ tuy không giáp biển nhưng có cảng sông ở Basel, nối thẳng ra cửa Rhine.
Sông Danube chảy qua mười nước và đổ ra Biển Đen.
Áo, Slovakia, Hungary và Serbia đều nằm trên trục Danube.
Sà lan sông chở được khối lượng rất lớn với chi phí thấp hơn nhiều so với xe tải.
Điểm quan trọng là sông chỉ thay được biển khi nó thông ra biển và khi tàu được đi tự do trên đó: địa lý cho con sông, còn pháp lý mới cho quyền đi lại trên con sông ấy.
Truyền thống pháp lý có từ hai thế kỷ trước
Phần thể chế.
Đại hội Vienna năm 1815 đặt nguyên tắc tự do hàng hải trên các sông quốc tế của châu Âu.
Uỷ ban Trung ương Hàng hải sông Rhine ra đời từ đó và vẫn hoạt động tới nay.
Sông Danube có cơ chế riêng, với công ước ký tại Belgrade năm 1948 và một uỷ ban quốc tế.
Các cơ chế này quy định kỹ thuật, an toàn và quyền qua lại, không phụ thuộc vào ai sở hữu bờ sông.
Nhờ vậy một nước không giáp biển vẫn có lối ra ổn định, không phải đàm phán lại từng năm.
Đây là phần châu Âu làm khác phần lớn thế giới: họ biến quyền quá cảnh từ chuyện song phương thành chuyện đa phương có thiết chế thường trực — và thiết chế thường trực thì không đổ khi hai nước giận nhau.
Kênh đào nối hai lưu vực
Phần công trình.
Rhine chảy ra Biển Bắc, Danube chảy ra Biển Đen, hai lưu vực vốn tách biệt.
Kênh Rhine – Main – Danube hoàn thành năm 1992 nối hai hệ thống lại.
Từ đó có thể đi bằng đường thuỷ nội địa từ Biển Bắc sang Biển Đen.
Tuyến này phải vượt đường phân thuỷ nên cần rất nhiều âu tàu.
Khối lượng hàng thực tế đi trọn tuyến thấp hơn kỳ vọng ban đầu.
Bài học từ công trình này đáng ghi nhớ khi đánh giá mọi dự án hành lang: nối được về mặt vật lý không có nghĩa là hàng sẽ chọn đi tuyến đó — chi phí và thời gian mới quyết định.
Đường sắt xuyên núi
Phần công trình thứ hai.
Dãy Alps là rào cản lớn giữa bắc và nam châu Âu.
Thuỵ Sĩ đã xây một loạt đường hầm đường sắt đáy núi để hàng đi qua nhanh hơn.
Đường hầm Gotthard dài khoảng 57 km, thông xe năm 2016.
Thuỵ Sĩ chủ trương chuyển hàng quá cảnh từ đường bộ sang đường sắt, sau một cuộc trưng cầu dân ý năm 1994.
Chính sách này vừa giảm tải đường bộ vừa giảm ô nhiễm ở các thung lũng.
Điều đáng chú ý ở đây là một nước không giáp biển lại đầu tư lớn cho hàng của người khác đi qua mình: vị trí trung chuyển được biến thành tài sản, chứ không chỉ là gánh nặng giao thông.
Dùng cảng của nước khác như cảng nhà
Phần vận hành.
Áo, Séc, Slovakia và Hungary đều xuất nhập khẩu qua cảng của nước khác.
Hướng bắc thì qua các cảng Biển Bắc, hướng nam thì qua các cảng Adriatic.
Trong thị trường chung châu Âu, hàng đi giữa các nước thành viên không phải làm thủ tục hải quan.
Nhờ đó chi phí biên giới, vốn là gánh nặng chính của kiểu hình này, gần như biến mất.
Doanh nghiệp chọn cảng theo giá và thời gian, không theo quốc tịch của cảng.
Đây là chỗ thể chế xoá gần hết bất lợi địa lý: khi biên giới không còn là điểm dừng, thì khoảng cách tới cảng chỉ còn là khoảng cách chứ không còn là rủi ro.
Cửa ngõ phía nam: Thessaloniki và vùng Balkan
Phần đối chiếu trong khu vực.
Các nước Balkan ở phía bắc Hy Lạp không có bờ biển hoặc có bờ rất hạn chế.
Bắc Macedonia trở thành nước không giáp biển khi Nam Tư tan rã đầu thập niên 1990.
Serbia trở thành nước không giáp biển từ năm 2006, khi Montenegro tách ra độc lập.
Cảng Thessaloniki của Hy Lạp là cửa ngõ tự nhiên cho vùng nội địa này.
Các tuyến đường bộ và đường sắt nối lên phía bắc là hành lang vận tải quan trọng của khu vực.
Trường hợp này cho thấy kiểu hình có thể thay đổi mà địa hình không đổi: Serbia không dịch chuyển đi đâu cả, chỉ có đường biên giới đổi, và thế là một nước có biển thành một nước không có biển.
Andorra: không giáp biển ở mức cực đoan
Phần ví dụ nhỏ nhưng rõ.
Andorra nằm trên dãy Pyrenees, kẹp giữa Tây Ban Nha và Pháp.
Nước này không có sân bay thương mại và không có đường sắt riêng.
Mọi chuyến đi xa đều bắt đầu bằng đường bộ sang một trong hai nước láng giềng.
Kinh tế Andorra dựa vào du lịch, thương mại bán lẻ và dịch vụ, không dựa vào xuất khẩu hàng nặng.
Đó là cách một nước rất nhỏ không giáp biển tránh được phần lớn bất lợi của kiểu hình.
Nguyên tắc rút ra được áp dụng rộng: bất lợi của việc không giáp biển chỉ phát tác khi nền kinh tế cần chở hàng nặng đi xa — nếu không cần, nó gần như không tồn tại.
Cách châu Âu xử lý kiểu hình này có thể tóm trong một câu: họ không làm cho các nước ấy gần biển hơn, họ làm cho quãng đường tới biển rẻ và chắc chắn hơn. Sông có thiết chế riêng, biên giới trong khối không còn thủ tục, và đường sắt xuyên núi rút ngắn thời gian. Đó là ba việc rất khác nhau, nhưng cùng nhằm vào đúng một chỗ: phần chi phí phát sinh vì phải đi qua lãnh thổ người khác.
Nước không giáp biển ở châu Âu ra biển bằng cách nào?
Chủ yếu bằng sông và đường sắt. Thuỵ Sĩ có cảng sông ở Basel nối ra cửa Rhine; Áo, Slovakia, Hungary và Serbia nằm trên trục Danube. Ngoài ra họ dùng cảng của nước khác ở Biển Bắc hoặc biển Adriatic, và trong thị trường chung châu Âu thì hàng giữa các thành viên không phải làm thủ tục hải quan.
Kênh Rhine – Main – Danube có ý nghĩa gì?
Hoàn thành năm 1992, nó nối hai lưu vực vốn tách biệt, cho phép đi bằng đường thuỷ nội địa từ Biển Bắc sang Biển Đen. Tuyến phải vượt đường phân thuỷ nên cần rất nhiều âu tàu, và khối lượng hàng đi trọn tuyến thấp hơn kỳ vọng ban đầu — nối được về vật lý không có nghĩa hàng sẽ chọn tuyến đó.
Vì sao Serbia trở thành nước không giáp biển?
Vì Montenegro tách ra độc lập năm 2006. Tương tự, Bắc Macedonia thành nước không giáp biển khi Nam Tư tan rã đầu thập niên 1990. Cảng Thessaloniki của Hy Lạp là cửa ngõ tự nhiên cho vùng nội địa Balkan này.
Andorra xoay xở thế nào khi không có sân bay lẫn đường sắt?
Mọi chuyến đi xa đều bắt đầu bằng đường bộ sang Tây Ban Nha hoặc Pháp. Kinh tế Andorra dựa vào du lịch, thương mại bán lẻ và dịch vụ chứ không dựa vào xuất khẩu hàng nặng — đó là cách tránh phần lớn bất lợi của kiểu hình không giáp biển.
