Vài nước có thu nhập bình quân cao nhất châu Âu không có lấy một mét bờ biển nào. Điều đó không bác bỏ cách đọc theo kiểu hình — trái lại, nó cho thấy chính xác ràng buộc địa lý có thể bị vô hiệu hoá bằng cách nào, và cái giá phải trả là gì.
- Luxembourg là một trong sáu nước sáng lập Cộng đồng Than Thép châu Âu năm 1951 và là một trong ba thành phố đặt trụ sở chính của các thiết chế Liên minh châu Âu.
- Vienna của Áo là một trong bốn thành phố đặt trụ sở chính của Liên Hợp Quốc, với trung tâm quốc tế mở cửa năm 1979.
- Genève của Thuỵ Sĩ là nơi đặt trụ sở của nhiều tổ chức quốc tế lớn, trong đó có Tổ chức Thương mại Thế giới.
- Liechtenstein là một trong hai nước trên thế giới mà mọi láng giềng cũng đều không giáp biển.
Điểm chung thứ nhất: nằm giữa chứ không nằm ngoài
Bắt đầu từ vị trí.
Thuỵ Sĩ, Áo, Luxembourg và Liechtenstein đều nằm giữa các nền kinh tế lớn nhất châu Âu.
Khoảng cách tới một cảng biển của họ tính bằng vài trăm kilômét chứ không phải vài nghìn.
Mọi hướng xung quanh đều là nước có hạ tầng tốt và thủ tục ổn định.
Không giáp biển ở giữa châu Âu khác hẳn không giáp biển ở giữa một lục địa rộng.
Vị trí trung tâm còn biến họ thành điểm trung chuyển tự nhiên.
Đây là biến số bị bỏ quên nhiều nhất khi bàn về kiểu hình này: cái quan trọng không phải là có biển hay không, mà là quãng đường tới cảng dài bao nhiêu và đi qua những nước nào.
Điểm chung thứ hai: chọn ngành không cần cảng
Phần cơ cấu kinh tế.
Tài chính, bảo hiểm và quản lý tài sản không vận chuyển gì qua cảng.
Dược phẩm và thiết bị chính xác có giá trị rất cao trên mỗi kilôgam nên cước vận tải chỉ là phần nhỏ.
Đồng hồ, dụng cụ đo và linh kiện đặc chủng đi được bằng đường hàng không.
Dịch vụ tư vấn, trọng tài và hội nghị quốc tế thì chỉ cần sân bay và uy tín.
Các ngành này đều tránh đúng chỗ mà kiểu hình không giáp biển gây thiệt hại.
Nhìn theo hướng ngược lại thì rõ hơn: không nước giàu không giáp biển nào xây nền kinh tế quanh việc xuất khẩu hàng nặng giá rẻ — họ không chống lại ràng buộc, họ đi vòng qua nó.
Điểm chung thứ ba: thể chế ổn định và trung lập
Phần chính trị.
Thuỵ Sĩ theo chính sách trung lập từ rất lâu và giữ được qua hai cuộc thế chiến.
Áo tuyên bố trung lập vĩnh viễn năm 1955 sau khi các nước chiếm đóng rút quân.
Sự ổn định lâu dài là điều kiện để trở thành nơi giữ tài sản và nơi đặt trụ sở quốc tế.
Genève và Vienna đều là trung tâm ngoại giao đa phương nhờ vị thế đó.
Trụ sở quốc tế kéo theo nhân lực, dịch vụ và uy tín pháp lý.
Điểm đáng chú ý là chính vị trí không giáp biển và không nằm trên tuyến chiến lược đã góp phần tạo nên vai trò đó: một nước không phải đường đi bắt buộc của ai thì dễ được mọi bên chấp nhận làm nơi trung gian hơn.
Điểm chung thứ tư: hội nhập sâu với láng giềng
Phần hạ tầng mềm.
Luxembourg là thành viên sáng lập của tiến trình hội nhập châu Âu từ năm 1951.
Áo gia nhập Liên minh châu Âu năm 1995.
Thuỵ Sĩ không phải thành viên nhưng có hệ thống hiệp định song phương rất dày với Liên minh.
Liechtenstein tham gia Khu vực Kinh tế châu Âu và có liên minh hải quan với Thuỵ Sĩ.
Kết quả là hàng hoá và người đi qua biên giới gần như không bị cản.
Chính điểm này khép lại lập luận: nước không giáp biển giàu lên không phải vì địa lý tốt lên, mà vì biên giới quanh họ mất dần chức năng cản trở.
Đối chiếu với nước nhỏ ven biển
Phần so sánh.
Malta và Síp cũng là nước nhỏ và cũng chọn dịch vụ làm trụ cột.
Cả hai đều có cảng riêng, nhưng quy mô thị trường nhỏ vẫn giới hạn ngành sản xuất.
Nghĩa là có biển không tự động mở ra ngành công nghiệp nặng.
Luxembourg và Malta cùng là thành viên nhỏ của Liên minh châu Âu với cơ cấu dịch vụ tương tự.
Khác biệt lớn nhất giữa hai nhóm là chi phí nhập khẩu hàng tiêu dùng, không phải cơ cấu kinh tế.
So sánh này gỡ được một hiểu lầm phổ biến: quy mô dân số ràng buộc cơ cấu kinh tế mạnh hơn cả việc có biển hay không — hai nước nhỏ, một có biển một không, vẫn kết thúc ở những ngành rất giống nhau.
Cái giá mà các nước này vẫn phải trả
Phần cân bằng.
Giá hàng tiêu dùng và giá đất ở các nước này thuộc nhóm cao nhất châu Âu.
Phụ thuộc vào hạ tầng và chính sách của nước láng giềng là rủi ro thường trực.
Một cuộc đình công ở cảng nước ngoài vẫn làm gián đoạn chuỗi cung ứng trong nước.
Họ không có tiếng nói trực tiếp trong việc đầu tư nâng cấp cảng mà mình đang dùng.
Nền kinh tế tập trung vào ít ngành cũng mang rủi ro giống mọi nước nhỏ khác.
Nói cách khác, ràng buộc không biến mất mà chuyển dạng: từ chi phí vận tải cao thành phụ thuộc thể chế vào láng giềng — và dạng thứ hai chỉ chịu được khi quan hệ láng giềng ổn định lâu dài.
Bài học rút ra cho cách đọc kiểu hình
Phần khép bài.
Kiểu hình cho biết khó khăn nằm ở đâu, không cho biết kết quả cuối cùng.
Ba yếu tố quyết định là khoảng cách tới cảng, chất lượng láng giềng và lựa chọn ngành.
Không có yếu tố nào trong ba yếu tố đó là bất biến.
Nước không giáp biển nghèo và nước không giáp biển giàu khác nhau ở cả ba.
Vì thế so hai nước cùng kiểu hình mà bỏ qua ba yếu tố này là so sai.
Điều này áp dụng cho mọi kiểu hình chứ không riêng kiểu hình này: phân loại là để biết cần hỏi gì, còn câu trả lời luôn nằm ở chi tiết của từng nước.
Các ngoại lệ giàu có không chứng minh rằng địa lý không quan trọng. Chúng chứng minh rằng ràng buộc địa lý có thể được bù lại bằng thể chế, bằng lựa chọn ngành và bằng quan hệ láng giềng — ba thứ tốn rất nhiều thời gian để xây và có thể mất khá nhanh. Đó là lý do câu chuyện của Thuỵ Sĩ hay Luxembourg không sao chép được bằng cách bắt chước chính sách, mà chỉ hiểu được bằng cách nhìn cả ba yếu tố cùng lúc.
Vì sao Thuỵ Sĩ, Áo và Luxembourg giàu dù không giáp biển?
Vì cả ba nằm giữa các nền kinh tế lớn nhất châu Âu với khoảng cách tới cảng chỉ vài trăm kilômét qua những nước có hạ tầng tốt, họ chọn các ngành không cần cảng như tài chính, dược phẩm và thiết bị chính xác, và biên giới quanh họ gần như mất chức năng cản trở nhờ hội nhập sâu.
Ngành nào phù hợp với nước không giáp biển?
Những ngành có giá trị rất cao trên mỗi kilôgam hoặc không vận chuyển gì qua cảng: tài chính, bảo hiểm, quản lý tài sản, dược phẩm, thiết bị chính xác, dịch vụ tư vấn và hội nghị quốc tế. Không nước giàu không giáp biển nào xây nền kinh tế quanh việc xuất khẩu hàng nặng giá rẻ.
Nước nhỏ có biển thì khác nước nhỏ không có biển thế nào?
Ít hơn người ta tưởng. Malta và Síp có cảng riêng nhưng quy mô thị trường nhỏ vẫn giới hạn ngành sản xuất, nên họ cũng chọn dịch vụ làm trụ cột giống Luxembourg. Khác biệt lớn nhất là chi phí nhập khẩu hàng tiêu dùng chứ không phải cơ cấu kinh tế.
Nước không giáp biển giàu có còn rủi ro gì?
Ràng buộc chuyển dạng chứ không biến mất: từ chi phí vận tải cao thành phụ thuộc thể chế vào láng giềng. Một cuộc đình công ở cảng nước ngoài vẫn làm gián đoạn chuỗi cung ứng trong nước, và họ không có tiếng nói trực tiếp trong việc nâng cấp cảng mà mình đang dùng.
