Sau bảy chuyên mục đi qua từng kiểu hình, phần còn lại là gộp tất cả thành một quy trình dùng được. Quy trình này có ba bước, mất khoảng một buổi để chạy hết cho một nước, và dùng được cho cả những nước bạn chưa từng tìm hiểu bao giờ.
- Site này chia các quốc gia thành 7 nhóm kiểu hình: đảo quốc và quần đảo, không giáp biển, liên bang và đơn nhất, thành bang và nước rất nhỏ, nước rất lớn và thưa dân, nước dài theo vĩ độ, cùng phần phương pháp so sánh.
- Một nước luôn thuộc nhiều kiểu hình cùng lúc, và chính giao điểm đó tạo ra đặc thù của nó.
- Kiểu hình giải thích ràng buộc mà một nước phải đối mặt, không giải thích lựa chọn mà nước đó đưa ra.
- Mọi điều kiện pháp lý cụ thể đều phải tra ở cơ quan có thẩm quyền của chính nước đó tại thời điểm cần.
Bước một: xác định nước đó thuộc những kiểu hình nào
Bắt đầu quy trình.
Hỏi nó có phải đảo hay quần đảo không.
Hỏi nó có giáp biển không, và cảng của nó nằm ở đâu.
Hỏi quyền lực nằm ở trung ương hay chia cho các vùng.
Hỏi nó rất nhỏ, rất lớn hay cỡ vừa, và mật độ dân số ra sao.
Hỏi nó nằm ở vĩ độ nào và trải dài theo hướng nào.
Năm câu này trả lời được trong mười phút với bất kỳ nước nào: và sau khi trả lời xong, bạn đã biết nước đó phải giải những bài toán nào, dù chưa biết gì về lịch sử hay chính trị của nó.
Bước hai: dùng kiểu hình để đặt câu hỏi đúng
Phần trung tâm.
Nếu là đảo quốc, hỏi về chi phí nhập khẩu, tuyến phà mùa đông và nguồn nước.
Nếu không giáp biển, hỏi hàng đi qua cảng nào và hiệp định quá cảnh ra sao.
Nếu phân quyền sâu, hỏi quy định của vùng chứ không chỉ của quốc gia.
Nếu rất nhỏ, hỏi về nhà ở, hạn chế cư trú và mức phụ thuộc vào láng giềng.
Nếu rất lớn, hỏi mình đang đọc về vùng nào của nước đó.
Đây chính là giá trị thật của cách đọc theo kiểu hình: nó không cho bạn câu trả lời, nó cho bạn danh sách câu hỏi mà một người có kinh nghiệm sẽ hỏi.
Bước ba: tra câu trả lời ở nguồn chính thức
Phần kiểm chứng.
Điều kiện cư trú và quốc tịch tra ở cơ quan xuất nhập cảnh của nước đó.
Thuế tra ở cơ quan thuế, và ở nước phân quyền thì tra cả cấp vùng.
Công nhận bằng cấp tra ở cơ quan phụ trách công nhận văn bằng.
Số liệu thống kê tra ở cơ quan thống kê quốc gia hoặc tổ chức quốc tế.
Ghi ngày tra cứu bên cạnh mỗi thông tin để sau này biết cái gì đã cũ.
Nguyên tắc duy nhất không được bỏ qua trong bước này: không lấy điều kiện pháp lý từ quảng cáo dịch vụ, chỉ lấy từ trang của cơ quan có thẩm quyền.
Thử quy trình với nhóm nước quen thuộc
Phần ví dụ.
Malta là đảo quốc rộng khoảng 316 km², rất nhỏ, gần thành bang, thành viên Liên minh châu Âu từ năm 2004, ở vĩ độ khoảng 36 độ.
Síp là đảo lớn hơn, khoảng 9.250 km², đơn nhất, bị chia cắt từ năm 1974, ở vĩ độ khoảng 35 độ.
Hy Lạp là nước lục địa có quần đảo lớn, đơn nhất, có vùng thưa dân trên đảo.
Bồ Đào Nha là nước lục địa gọn cộng hai quần đảo tự trị ngoài Đại Tây Dương.
Tây Ban Nha là nước cỡ lớn, phân quyền rất sâu, có đảo ở hai vùng biển và vùng nội địa thưa dân.
Năm mô tả này ngắn nhưng đã đủ để biết phải hỏi gì tiếp: với Malta hỏi về nhà ở và mật độ, với Síp hỏi hệ thống nào áp dụng ở đâu, với Tây Ban Nha hỏi vùng nào.
Điều kiểu hình không trả lời được
Phần giới hạn, nhắc lại từ bài đầu tiên.
Kiểu hình không cho biết một nước giàu hay nghèo.
Nó không cho biết chất lượng thể chế hay mức độ tham nhũng.
Nó không cho biết người dân ở đó đối xử với người mới ra sao.
Nó không cho biết lịch sử và văn hoá của nơi đó.
Nó cũng không dự đoán được chính sách sẽ thay đổi thế nào.
Đây là ranh giới cần giữ suốt: kiểu hình giải thích ràng buộc chứ không giải thích lựa chọn — hai nước cùng kiểu hình có thể đi tới hai kết quả hoàn toàn khác nhau, và phần khác biệt đó nằm ở con người.
Vì sao vẫn nên bắt đầu từ đây
Phần biện minh.
Thông tin về một nước thì nhiều tới mức không đọc hết được.
Kiểu hình giúp biết nên đọc cái gì trước.
Nó cũng giúp nhận ra thông tin nào không áp dụng cho trường hợp của mình.
Và nó cho phép so sánh các nước một cách có ý nghĩa.
Mười phút phân loại tiết kiệm nhiều giờ đọc lan man.
Với người đang cân nhắc nhiều lựa chọn cùng lúc, đây là lợi ích lớn nhất: kiểu hình rút danh sách dài thành vài nhóm, và trong mỗi nhóm thì các nước mới thực sự so được với nhau.
Ba việc nên làm sau khi đọc xong site này
Phần thực dụng, khép site.
Chọn ba tới năm nước thật sự có khả năng, không phải mười lăm nước.
Xác định kiểu hình của từng nước và viết ra danh sách câu hỏi cho mỗi nước.
Tra từng câu hỏi ở nguồn chính thức và ghi lại kèm ngày tra cứu.
Nói chuyện với người đang sống ở đó về những thứ số liệu không nói.
Kiểm lại toàn bộ trước mỗi bước quan trọng vì quy định thay đổi theo thời gian.
Năm việc này là toàn bộ phương pháp mà site này muốn truyền đạt: không có đường tắt, nhưng có một thứ tự làm việc giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian và tránh được phần lớn những sai lầm tốn kém.
Site này không viết về một quốc gia cụ thể mà viết về cách đọc bất kỳ quốc gia nào. Bảy kiểu hình đã đi qua không phải là bảy ngăn để xếp các nước vào, mà là bảy bộ câu hỏi để hỏi về bất cứ nơi nào bạn đang cân nhắc. Ai dùng được bộ câu hỏi đó sẽ không cần một bảng xếp hạng nào để biết mình nên tìm hiểu tiếp cái gì — và đó là kỹ năng dùng được lâu hơn bất kỳ con số nào trong một bảng.
Quy trình dùng kiểu hình gồm mấy bước?
Ba bước: xác định nước đó thuộc những kiểu hình nào qua năm câu hỏi về đảo, giáp biển, phân quyền, quy mô và vĩ độ; dùng kiểu hình để đặt danh sách câu hỏi đúng; rồi tra câu trả lời ở nguồn chính thức và ghi lại kèm ngày tra cứu.
Kiểu hình không trả lời được điều gì?
Nó không cho biết một nước giàu hay nghèo, chất lượng thể chế, cách người dân đối xử với người mới, lịch sử văn hoá, hay chính sách sẽ thay đổi ra sao. Kiểu hình giải thích ràng buộc chứ không giải thích lựa chọn — hai nước cùng kiểu hình có thể đi tới hai kết quả hoàn toàn khác nhau.
Vì sao vẫn nên bắt đầu từ kiểu hình?
Vì thông tin về một nước nhiều tới mức không đọc hết được, còn kiểu hình giúp biết nên đọc cái gì trước và nhận ra thông tin nào không áp dụng cho trường hợp của mình. Nó rút danh sách dài thành vài nhóm, và trong mỗi nhóm thì các nước mới thực sự so được với nhau.
Nên làm gì sau khi xác định được kiểu hình?
Chọn ba tới năm nước thật sự có khả năng, viết danh sách câu hỏi cho từng nước theo kiểu hình của nó, tra từng câu ở nguồn chính thức kèm ngày tra cứu, nói chuyện với người đang sống ở đó về những thứ số liệu không nói, và kiểm lại toàn bộ trước mỗi bước quan trọng.
