Bản đồ cây trồng của thế giới gần như là bản đồ vĩ độ được vẽ lại. Biết một nước nằm ở dải vĩ độ nào là đoán được khá chính xác họ trồng gì, ăn gì và xuất khẩu gì — và điều đó đúng từ thời cổ đại tới nay, dù công nghệ đã thay đổi rất nhiều.
- Tây Ban Nha là nước sản xuất dầu ô liu lớn nhất thế giới, với vùng trồng tập trung ở miền nam.
- Bồ Đào Nha là nước sản xuất lie, tức vỏ cây sồi bần, lớn nhất thế giới.
- Quần đảo Canarias và Madeira trồng được chuối nhờ khí hậu cận nhiệt, điều mà lục địa châu Âu không làm được ngoài nhà kính.
- Vùng Almería ở miền nam Tây Ban Nha có khoảng 30.000 ha nhà kính, một trong những khu tập trung lớn nhất thế giới.
Vì sao cây trồng bám theo dải vĩ độ
Bắt đầu từ cơ chế.
Mỗi loài cây cần một khoảng nhiệt độ nhất định để ra hoa và kết trái.
Nhiều loài cần đủ số giờ lạnh trong mùa đông để ngủ nghỉ rồi bật mầm.
Một số loài lại chết nếu gặp sương giá.
Độ dài ngày cũng là tín hiệu để cây chuyển giai đoạn sinh trưởng.
Vì thế vùng trồng được của mỗi loài là một dải chứ không phải một điểm.
Điểm cần nhớ là cả hai đầu dải đều có giới hạn: một loài không chỉ bị chặn bởi quá lạnh mà còn bị chặn bởi quá ấm, vì thiếu số giờ lạnh cần thiết cũng làm cây không đậu quả.
Bộ ba cây Địa Trung Hải
Phần đặc trưng vùng.
Ô liu, nho và lúa mì là bộ ba cổ điển của vùng Địa Trung Hải.
Cả ba đều chịu được mùa hè khô kéo dài.
Ranh giới vùng trồng ô liu gần trùng với ranh giới kiểu khí hậu Địa Trung Hải.
Tây Ban Nha là nước sản xuất dầu ô liu lớn nhất thế giới.
Hy Lạp cũng nằm trong nhóm sản xuất hàng đầu và ô liu gắn chặt với ẩm thực nước này.
Đây là ví dụ rõ nhất cho việc khí hậu định hình văn hoá: dầu ô liu là mỡ nấu ăn chính của cả vùng không phải do sở thích mà do đó là thứ trồng được ở đó.
Cam quýt và giới hạn sương giá
Phần cận nhiệt.
Cam, chanh và quýt không chịu được sương giá kéo dài.
Vì thế chúng chỉ trồng được ở vùng ấm nhất của châu Âu.
Miền nam Tây Ban Nha, Síp và các đảo Hy Lạp đều có vùng trồng cam quýt.
Vùng trồng thường nằm ở nơi được che chắn khỏi gió lạnh.
Một đợt rét bất thường có thể huỷ cả vụ.
Đây là nhóm cây nhạy cảm nhất với biến động thời tiết: cây lâu năm không thể trồng lại trong một vụ, nên một đợt rét hiếm gặp có thể ảnh hưởng tới sản lượng nhiều năm sau.
Đảo cận nhiệt: trồng được thứ lục địa không trồng nổi
Phần ngoại lệ có ích.
Canarias nằm quanh 28 độ vĩ bắc, đã sang vùng cận nhiệt.
Madeira của Bồ Đào Nha cũng ở vĩ độ thấp hơn lục địa châu Âu.
Cả hai quần đảo đều trồng được chuối ngoài trời.
Đây là điều lục địa châu Âu không làm được nếu không có nhà kính.
Chuối từ hai quần đảo này là mặt hàng nông sản có vị trí riêng trong thị trường châu Âu.
Chi tiết này cho thấy giá trị kinh tế của vài độ vĩ: hai quần đảo nhỏ nằm thấp hơn lục địa vài độ đã tạo ra một sản phẩm mà cả phần còn lại của quốc gia không có.
Cây đặc sản gắn với một vùng khí hậu hẹp
Phần chuyên biệt.
Có những cây chỉ trồng được trong một dải khí hậu rất hẹp.
Cây sồi bần cho vỏ làm nút chai là ví dụ điển hình.
Bồ Đào Nha là nước sản xuất lie lớn nhất thế giới.
Rừng sồi bần ở đó được quản lý theo mô hình kết hợp rừng và chăn thả.
Vỏ cây chỉ được bóc theo chu kỳ nhiều năm để cây kịp tái tạo.
Bồ Đào Nha công nhận sồi bần là cây quốc gia vào năm 2011 và có quy định chặt chẽ về việc đốn hạ.
Đây là dạng lợi thế rất khó bị cạnh tranh: khi một sản phẩm gắn với dải khí hậu hẹp và cần chu kỳ dài, nước khác không thể nhảy vào ngành đó trong vài năm.
Nhà kính: mua thêm vĩ độ bằng công nghệ
Phần công nghệ.
Nhà kính tạo ra vi khí hậu khác với môi trường bên ngoài.
Nhờ đó có thể trồng cây vốn cần vĩ độ thấp hơn hoặc trái vụ.
Vùng Almería ở miền nam Tây Ban Nha có một trong những khu nhà kính tập trung lớn nhất thế giới.
Khu vực này cung cấp rau quả trái vụ cho thị trường châu Âu.
Nhưng nhà kính tiêu thụ nhiều nước và đặt áp lực lên nguồn nước ngầm.
Đây là một phép đánh đổi rõ ràng: công nghệ giúp vượt qua ràng buộc nhiệt độ nhưng không vượt qua được ràng buộc nước, và ở vùng khô thì nước mới là giới hạn thật.
Khí hậu đang đổi và dải vĩ độ đang dịch
Phần hiện tại.
Nhiệt độ trung bình tăng làm ranh giới vùng trồng dịch dần về phía cực.
Ngành trồng nho là nơi thấy rõ điều này nhất vì nho rất nhạy với nhiệt.
Một số vùng phía bắc trước đây không trồng nho nay đã trồng được.
Ngược lại, vùng phía nam đối mặt với mùa hè quá nóng và thiếu nước.
Nhiều nhà vườn chuyển sang giống chịu hạn hoặc trồng ở độ cao lớn hơn.
Cách thích nghi phổ biến nhất ở vùng nóng lên chính là dùng độ cao thay cho vĩ độ: lên cao vài trăm mét cho hiệu quả làm mát tương đương dịch lên bắc vài độ vĩ.
Ý nghĩa với người quan tâm tới nông nghiệp và thực phẩm
Phần thực dụng, khép bài.
Muốn đầu tư nông nghiệp thì phải xác định dải khí hậu của vùng trước tiên.
Nước tưới thường là ràng buộc lớn hơn nhiệt độ ở vùng Địa Trung Hải.
Ở các nước rất nhỏ như Malta, đất canh tác ít nên nông nghiệp quy mô lớn không khả thi.
Giá thực phẩm tại chỗ phụ thuộc vào việc vùng đó tự trồng được gì.
Quy định về đất nông nghiệp và quyền sử dụng nước phải tra ở cơ quan quản lý của nước đó.
Một mẹo nhỏ nhưng hiệu quả khi tìm hiểu chi phí sống: xem chợ địa phương bán gì rẻ theo mùa — đó chính là bản đồ khí hậu của vùng, đọc qua giá cả.
Nông nghiệp là lĩnh vực mà địa lý còn giữ nguyên sức mạnh quyết định của nó. Công nghệ có thể dịch ranh giới đi một quãng, nhưng không xoá được ranh giới. Vì thế bản đồ cây trồng vẫn là một trong những cách đọc nhanh và chính xác nhất về khí hậu của một vùng — và về những gì người dân ở đó ăn hằng ngày.
Vì sao cây trồng bám theo dải vĩ độ?
Vì mỗi loài cần một khoảng nhiệt độ nhất định để ra hoa kết trái, nhiều loài cần đủ số giờ lạnh mùa đông, một số loài chết khi gặp sương giá, và độ dài ngày cũng là tín hiệu chuyển giai đoạn sinh trưởng. Cả hai đầu dải đều có giới hạn — quá ấm cũng làm cây không đậu quả.
Vì sao vùng Địa Trung Hải trồng ô liu và nho?
Vì cả hai chịu được mùa hè khô kéo dài, đặc trưng của kiểu khí hậu vùng này. Ranh giới vùng trồng ô liu gần trùng với ranh giới kiểu khí hậu Địa Trung Hải. Tây Ban Nha là nước sản xuất dầu ô liu lớn nhất thế giới, Hy Lạp cũng thuộc nhóm hàng đầu.
Vì sao Canarias và Madeira trồng được chuối?
Vì hai quần đảo nằm ở vĩ độ thấp hơn lục địa châu Âu, Canarias quanh 28 độ bắc đã sang vùng cận nhiệt, nên trồng chuối được ngoài trời — điều lục địa không làm nổi nếu không có nhà kính. Vài độ vĩ tạo ra một sản phẩm mà phần còn lại của quốc gia không có.
Biến đổi khí hậu ảnh hưởng thế nào tới vùng trồng?
Ranh giới vùng trồng dịch dần về phía cực, thấy rõ nhất ở ngành nho: một số vùng phía bắc trước không trồng được nay đã trồng, còn vùng phía nam đối mặt mùa hè quá nóng và thiếu nước. Cách thích nghi phổ biến là dùng độ cao thay cho vĩ độ — lên cao vài trăm mét tương đương dịch lên bắc vài độ.
