Ánh sáng theo mùa: sống ở vĩ độ cao và ở vĩ độ thấp

Không phải nhiệt độ mà chính ánh sáng mới là thứ người mới chuyển tới khó thích nghi nhất. Áo ấm thì mua được, còn việc trời tối lúc ba giờ chiều suốt vài tháng thì không có cách nào mua để bù. Và ánh sáng theo mùa khác nhau tới mức nó định hình cả giờ giấc của cả một xã hội.

Chênh lệch ngày đêm tăng theo vĩ độ

Bắt đầu từ con số.

Gần xích đạo, ngày dài khoảng 12 tiếng quanh năm.

Ở vĩ độ khoảng 35 tới 40 độ, chênh lệch giữa ngày hè và ngày đông khoảng vài tiếng.

Ở vĩ độ 55 tới 60 độ, chênh lệch đó lớn hơn nhiều.

Trên vòng cực, có thời kỳ mặt trời không lặn và thời kỳ mặt trời không mọc.

Chênh lệch tăng không đều: càng lên cao thì tăng càng nhanh.

Điều này giải thích vì sao vài độ vĩ có thể tạo khác biệt lớn: giữa Athens và Stockholm không xa bằng giữa Stockholm và một thị trấn trên vòng cực, nếu tính theo cảm nhận về ánh sáng mùa đông.

Mùa đông ở vĩ độ cao

Phần trải nghiệm.

Ngày ngắn nghĩa là đi làm khi trời còn tối và về khi trời đã tối.

Nhiều người gần như không thấy ánh sáng ban ngày suốt tuần làm việc.

Thiếu ánh sáng ảnh hưởng tới giấc ngủ và tâm trạng ở một số người.

Y học có mô tả về rối loạn cảm xúc theo mùa gắn với thiếu sáng mùa đông.

Đèn trị liệu ánh sáng là biện pháp được dùng phổ biến ở các nước Bắc Âu.

Điều cần nói rõ là mức độ ảnh hưởng rất khác nhau giữa từng người: có người thích nghi sau một mùa đông, có người phải chủ động điều chỉnh sinh hoạt trong nhiều năm — nên đây là thứ nên thử trước khi cam kết lâu dài.

Mùa hè ở vĩ độ cao là chiều ngược lại

Phần bù trừ.

Ngày rất dài, có nơi trời không tối hẳn suốt đêm.

Hoạt động ngoài trời kéo dài tới tận khuya.

Kỳ nghỉ hè ở các nước này được coi trọng và thường dài hơn.

Nhưng ngủ cũng khó hơn nếu phòng không có rèm chắn sáng.

Nhiều người mô tả cả năm ở đó như hai chế độ sống khác hẳn nhau.

Đây là điều làm nhịp sống ở vĩ độ cao rất khác: không phải mùa nào cũng như mùa nào, mà cả xã hội đổi nhịp hai lần mỗi năm.

Vĩ độ thấp: nắng gắt định hình giờ giấc

Phần đối chiếu.

Ở Hy Lạp, Malta, Síp và miền nam Tây Ban Nha, mùa hè nắng rất gắt vào giữa trưa.

Nhiều hoạt động ngoài trời chuyển sang sáng sớm và chiều muộn.

Thói quen nghỉ giữa trưa ở nhiều vùng Nam Âu bắt nguồn từ đó.

Giờ ăn tối ở các nước này thường muộn hơn so với Bắc Âu.

Đời sống đường phố buổi tối vì thế sôi động hơn nhiều.

Đây không phải khác biệt văn hoá thuần tuý mà là thích nghi với khí hậu: khi buổi trưa quá nóng để làm việc ngoài trời, cả nhịp ngày bị đẩy về hai đầu.

Múi giờ không nhất thiết khớp với mặt trời

Phần thể chế thú vị.

Múi giờ là quyết định hành chính, không phải sự thật thiên văn.

Tây Ban Nha dùng múi giờ Trung Âu từ năm 1940.

Nhưng phần lớn lãnh thổ nước này nằm ở kinh độ gần với múi giờ phía tây hơn.

Bồ Đào Nha kề ngay bên cạnh lại dùng múi giờ sớm hơn một tiếng.

Hệ quả là mặt trời ở Tây Ban Nha lặn muộn hơn nhiều so với đồng hồ.

Đây là một lời giải thích thường được nêu cho giờ giấc muộn ở Tây Ban Nha: khi đồng hồ chạy trước mặt trời một tiếng thì mọi hoạt động theo mặt trời đều bị đẩy muộn theo đồng hồ.

Giờ mùa hè và cuộc tranh luận chưa khép

Phần chính sách.

Liên minh châu Âu áp dụng giờ mùa hè thống nhất cho cả khối.

Đồng hồ vặn lên vào chủ nhật cuối tháng 3 và vặn xuống vào chủ nhật cuối tháng 10.

Nghị viện châu Âu đã bỏ phiếu ủng hộ bỏ việc đổi giờ vào năm 2019.

Nhưng tới nay quy định cũ vẫn tiếp tục được áp dụng.

Lý do là các nước chưa thống nhất được nên giữ giờ mùa hè hay giờ mùa đông.

Bế tắc này minh hoạ đúng vấn đề của kiểu hình vĩ độ: giữ giờ nào là tối ưu thì phụ thuộc vào vĩ độ của từng nước, nên một khối trải dài từ Địa Trung Hải tới vòng cực khó tìm được lựa chọn chung.

Ánh sáng và sức khoẻ

Phần y tế.

Cơ thể tổng hợp vitamin D nhờ tia cực tím chiếu lên da.

Ở vĩ độ cao vào mùa đông, góc mặt trời quá thấp nên quá trình này rất hạn chế.

Vì thế bổ sung vitamin D mùa đông là khuyến nghị phổ biến ở các nước phía bắc.

Ngược lại, ở vĩ độ thấp thì chỉ số tia cực tím mùa hè rất cao.

Che nắng và chống nắng là khuyến nghị thường xuyên ở các nước Địa Trung Hải.

Hai đầu của thang vĩ độ vì thế có hai bộ khuyến nghị ngược nhau: một nơi lo thiếu nắng, một nơi lo thừa nắng, và cần hỏi bác sĩ tại chính nơi mình sống chứ không áp dụng lời khuyên từ nơi khác.

Ý nghĩa với người chuẩn bị chuyển tới

Phần thực dụng, khép bài.

Tra giờ mặt trời mọc và lặn vào tháng mười hai tại nơi định đến.

Nếu được, hãy đến thăm vào mùa khó chịu nhất chứ không phải mùa đẹp nhất.

Chú ý hướng nhà và lượng ánh sáng tự nhiên khi chọn chỗ ở.

Ở vùng nắng gắt thì rèm, cách nhiệt và thông gió quan trọng không kém.

Khuyến nghị sức khoẻ theo mùa nên hỏi cơ sở y tế tại chính nước đó.

Lời khuyên đầu tiên là lời khuyên đáng giá nhất: hầu như ai cũng xem ảnh một nơi vào mùa đẹp nhất, rất ít người chủ động tìm hiểu nơi đó vào tháng tệ nhất — mà chính tháng đó mới quyết định mình ở lại được hay không.

Ánh sáng là biến số kín đáo nhất trong các biến số địa lý: không ai đưa nó vào bảng so sánh các nước, nhưng nó tác động tới đời sống hằng ngày nhiều hơn phần lớn những gì có trong bảng. Ai chuyển tới sống ở một vĩ độ khác hẳn quê mình đều nhận ra điều đó, thường là vào mùa đông đầu tiên.