Cùng một ngôi nhà, đặt ở hai vĩ độ khác nhau thì hoá đơn năng lượng khác hẳn nhau — khác cả về số tiền lẫn về mùa cao điểm. Và có một nghịch lý ít ai ngờ: ở nhiều nước nắng ấm, giữ ấm nhà vào mùa đông lại là vấn đề lớn hơn ở nhiều nước lạnh.
- Trong các khảo sát về điều kiện sống của Liên minh châu Âu, tỉ lệ hộ gia đình không giữ được nhà đủ ấm vào mùa đông ở một số nước Nam Âu cao hơn nhiều nước Bắc Âu.
- Liên minh châu Âu ban hành chỉ thị về hiệu quả năng lượng của công trình lần đầu năm 2002, trong đó yêu cầu nhà bán hoặc cho thuê phải có chứng chỉ năng lượng.
- Đỉnh tiêu thụ điện ở các nước phía bắc thường rơi vào mùa đông, còn ở các nước Địa Trung Hải thì vào mùa hè.
- Bức xạ mặt trời trên mỗi mét vuông ở Nam Âu cao hơn đáng kể so với Bắc Âu, nên tiềm năng điện mặt trời cũng khác nhau.
Hai loại nhu cầu năng lượng ngược nhau
Bắt đầu từ phân biệt cơ bản.
Ở vĩ độ cao, phần lớn năng lượng trong nhà dùng để sưởi.
Ở vĩ độ thấp, phần lớn dùng để làm mát.
Nhu cầu sưởi tập trung vào mùa đông và kéo dài nhiều tháng.
Nhu cầu làm mát tập trung vào mùa hè và thường dồn vào giờ nóng nhất trong ngày.
Hai kiểu nhu cầu này đặt ra hai kiểu bài toán khác nhau cho lưới điện.
Đây là lý do việc nối lưới điện giữa bắc và nam có giá trị thật: khi đỉnh tiêu thụ của hai vùng rơi vào hai mùa khác nhau, công suất có thể chia sẻ cho nhau thay vì mỗi bên phải tự dự phòng.
Nghịch lý nhà lạnh ở xứ nắng
Phần bất ngờ nhất.
Mùa đông ở Nam Âu ôn hoà hơn Bắc Âu rất nhiều về nhiệt độ ngoài trời.
Nhưng nhà ở nhiều vùng Nam Âu được xây với mục tiêu chống nóng chứ không giữ ấm.
Tường mỏng, ít cách nhiệt và hệ thống sưởi thường không đầy đủ.
Kết quả là nhiệt độ trong nhà mùa đông có thể thấp hơn ngoài trời ban ngày.
Trong các khảo sát của Liên minh châu Âu, tỉ lệ hộ không giữ được nhà đủ ấm ở một số nước Nam Âu cao hơn nhiều nước phía bắc.
Đây là điều gần như mọi người Việt sang Hy Lạp, Bồ Đào Nha hay Síp lần đầu đều bất ngờ: họ chuẩn bị cho cái nóng mùa hè mà không ai nhắc rằng tháng Một trong nhà có thể lạnh hơn ngoài đường.
Kiến trúc truyền thống đã giải bài toán nóng từ lâu
Phần lịch sử xây dựng.
Nhà truyền thống ở vùng Địa Trung Hải có tường dày và cửa sổ nhỏ.
Cửa chớp gỗ chắn nắng mà vẫn cho gió đi qua.
Tường quét vôi trắng phản xạ phần lớn ánh nắng.
Sân trong tạo bóng và tạo luồng đối lưu làm mát tự nhiên.
Mái vòm và trần cao giữ khí nóng ở trên xa tầm người.
Các giải pháp này hiệu quả tới mức đáng học lại: chúng làm mát mà không tốn điện, và chúng bị bỏ quên trong nhiều công trình hiện đại xây nhanh.
Sưởi ở vĩ độ cao: quy mô và cách tổ chức khác hẳn
Phần phía bắc.
Ở các nước lạnh, sưởi là nhu cầu thiết yếu chứ không phải tiện nghi.
Nhiều đô thị dùng hệ thống sưởi tập trung, cấp nhiệt tới từng toà nhà.
Quy chuẩn xây dựng ở đó yêu cầu mức cách nhiệt rất cao.
Cửa sổ nhiều lớp kính là tiêu chuẩn thông thường.
Nhờ cách nhiệt tốt, chi phí sưởi trên mỗi mét vuông không cao như nhiều người tưởng.
Đây là chỗ quy chuẩn xây dựng chứng minh giá trị của nó: một ngôi nhà cách nhiệt tốt ở xứ lạnh có thể tốn ít tiền năng lượng hơn một ngôi nhà không cách nhiệt ở xứ ấm.
Chứng chỉ hiệu quả năng lượng: công cụ so sánh có sẵn
Phần thực dụng nhất của bài.
Liên minh châu Âu yêu cầu nhà bán hoặc cho thuê phải có chứng chỉ hiệu quả năng lượng.
Chứng chỉ xếp hạng công trình theo mức tiêu thụ năng lượng.
Nó phải được nêu trong tin rao bán hoặc cho thuê.
Hạng thấp nghĩa là hoá đơn cao trong suốt thời gian ở.
Đây là thông tin miễn phí và có sẵn trước khi ký hợp đồng.
Với người đi thuê nhà, đây là thông tin đáng giá bị bỏ qua nhiều nhất: chênh lệch giữa hai hạng có thể lớn hơn chênh lệch tiền thuê giữa hai căn, nên nên hỏi trước khi quyết.
Nguồn năng lượng cũng khác theo vĩ độ
Phần sản xuất.
Bức xạ mặt trời trên mỗi mét vuông ở Nam Âu cao hơn đáng kể so với Bắc Âu.
Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hy Lạp và Síp đều có tiềm năng điện mặt trời lớn.
Các nước phía bắc thì mạnh hơn về thuỷ điện và điện gió.
Điện mặt trời sản xuất nhiều nhất đúng vào lúc nhu cầu làm mát cao nhất.
Ngược lại, mùa đông ở phía bắc là lúc ít nắng nhất mà lại cần nhiều năng lượng nhất.
Sự trùng khớp ở phía nam là một lợi thế thật: ở vùng Địa Trung Hải, đỉnh phát của điện mặt trời và đỉnh dùng của điều hoà rơi vào cùng những giờ trong ngày.
Nắng nóng cực đoan là rủi ro đang tăng
Phần rủi ro.
Các đợt nắng nóng ở Nam Âu ngày càng được ghi nhận nhiều hơn.
Nhiều nước đã lập hệ thống cảnh báo nắng nóng cho người dân.
Người cao tuổi và người có bệnh nền chịu ảnh hưởng nặng nhất.
Nhà không có làm mát trở thành rủi ro sức khoẻ trong những đợt như vậy.
Nhu cầu điện tăng vọt đúng lúc đó cũng gây áp lực lên lưới.
Điều này đang làm đảo lại một thói quen cũ: ở nhiều vùng Nam Âu, điều hoà từng bị coi là xa xỉ nay dần được xem như thiết bị cần có, và điều đó làm thay đổi cả tính toán chi phí nhà ở.
Ý nghĩa với người chuẩn bị thuê hoặc mua nhà
Phần thực dụng, khép bài.
Hỏi hạng chứng chỉ năng lượng của căn nhà trước khi ký.
Hỏi nhà có hệ thống sưởi không, và sưởi bằng gì.
Hỏi có điều hoà không, và tiền điện mùa hè thường bao nhiêu.
Xem cửa sổ mấy lớp kính và có cửa chớp chắn nắng không.
Mức giá năng lượng cụ thể phải tra ở nhà cung cấp tại chính nước đó.
Bốn câu hỏi này nên đặt ra ngay ở lần xem nhà đầu tiên: chúng quyết định một khoản chi hằng tháng trong suốt thời gian ở, và không sửa được sau khi đã ký hợp đồng.
Năng lượng là nơi vĩ độ chuyển thành tiền một cách trực tiếp nhất. Nhưng như nghịch lý nhà lạnh ở xứ nắng cho thấy, khí hậu ngoài trời chỉ là một nửa câu chuyện — nửa còn lại nằm ở chất lượng công trình. Một ngôi nhà tốt ở nơi khắc nghiệt có thể dễ chịu hơn một ngôi nhà tệ ở nơi ôn hoà, và đó là điều người thuê nhà kiểm tra được trước khi ký.
Vì sao nhà ở Nam Âu lại lạnh vào mùa đông?
Vì nhà ở nhiều vùng Nam Âu được xây để chống nóng chứ không để giữ ấm: tường mỏng, ít cách nhiệt, hệ thống sưởi thường không đầy đủ. Trong các khảo sát của Liên minh châu Âu, tỉ lệ hộ không giữ được nhà đủ ấm ở một số nước Nam Âu cao hơn nhiều nước phía bắc.
Chứng chỉ hiệu quả năng lượng dùng để làm gì?
Nó xếp hạng công trình theo mức tiêu thụ năng lượng và bắt buộc phải nêu trong tin rao bán hoặc cho thuê ở Liên minh châu Âu. Hạng thấp nghĩa là hoá đơn cao suốt thời gian ở, và chênh lệch giữa hai hạng có thể lớn hơn chênh lệch tiền thuê giữa hai căn.
Kiến trúc truyền thống Địa Trung Hải chống nóng bằng cách nào?
Tường dày và cửa sổ nhỏ, cửa chớp gỗ chắn nắng mà vẫn cho gió qua, tường quét vôi trắng phản xạ nắng, sân trong tạo bóng và luồng đối lưu, mái vòm và trần cao giữ khí nóng ở trên. Chúng làm mát mà không tốn điện, và bị bỏ quên trong nhiều công trình hiện đại xây nhanh.
Vì sao điện mặt trời hợp với vùng Địa Trung Hải?
Vì bức xạ mặt trời trên mỗi mét vuông ở Nam Âu cao hơn đáng kể so với Bắc Âu, và quan trọng hơn là đỉnh phát của điện mặt trời trùng với đỉnh dùng của điều hoà trong cùng những giờ. Ngược lại, mùa đông ở phía bắc là lúc ít nắng nhất mà lại cần nhiều năng lượng nhất.
