Một quốc gia không có ruộng, không có sông lớn và không có mỏ thì mọi thứ nuôi sống nó đều phải đến từ bên ngoài. Cách các nước rất nhỏ và các thành bang xử lý ràng buộc ấy là phần thú vị nhất của kiểu hình này — vì họ không giải được bằng tài nguyên, nên phải giải bằng kỹ thuật và bằng hợp đồng.
- Singapore bảo đảm nước ngọt bằng nhiều nguồn cùng lúc, gồm hồ chứa nội địa, nước nhập từ láng giềng, nước tái chế và nước khử mặn.
- Thoả thuận cấp nước giữa Singapore và bang Johor của Malaysia ký năm 1962 có hiệu lực tới năm 2061.
- Malta nối lưới điện với đảo Sicilia bằng cáp ngầm, vận hành từ năm 2015.
- Bãi chôn lấp rác ngoài khơi của Singapore trên đảo Semakau bắt đầu tiếp nhận rác từ năm 1999.
Nước ngọt: bài toán khó nhất
Bắt đầu từ thứ không thay thế được.
Lãnh thổ nhỏ thì lưu vực thu nước cũng nhỏ, dù mưa nhiều hay ít.
Nước ngầm trên đảo và ven biển dễ bị xâm nhập mặn khi khai thác quá mức.
Vì thế nhiều nước nhỏ phải khử mặn nước biển, một quy trình tốn điện.
Malta lấy phần lớn nước sinh hoạt từ các nhà máy khử mặn.
Monaco thì nhận nước từ hệ thống của nước láng giềng.
Hai cách giải này khác nhau về bản chất rủi ro: khử mặn là phụ thuộc vào giá điện, còn mua nước của láng giềng là phụ thuộc vào quan hệ song phương — và không có phương án nào là hoàn toàn tự chủ.
Cách làm nhiều nguồn của Singapore
Phần trường hợp điển hình.
Singapore không chọn một nguồn nước mà xây bốn nguồn song song.
Nguồn thứ nhất là hồ chứa hứng nước mưa ngay trong lãnh thổ.
Nguồn thứ hai là nước nhập từ bang Johor của Malaysia theo thoả thuận năm 1962.
Nguồn thứ ba là nước thải đã qua xử lý bậc cao để tái sử dụng.
Nguồn thứ tư là nước biển khử mặn.
Điểm đáng học không nằm ở kỹ thuật mà ở chiến lược: nước nhỏ không thể tự chủ tuyệt đối, nhưng có thể làm cho không nguồn nào chiếm tỉ trọng đủ lớn để cắt đứt được mình.
Điện: nối lưới hoặc tự phát
Phần năng lượng.
Nước rất nhỏ hầu như không có tài nguyên năng lượng của riêng mình.
Lựa chọn thứ nhất là nối lưới điện với nước láng giềng.
Malta chọn cách này với tuyến cáp ngầm sang Sicilia, vận hành từ năm 2015.
Các nước nhỏ trong lục địa châu Âu thì nối lưới là chuyện đương nhiên.
Síp thì đến nay vẫn vận hành như một hệ thống điện gần như tách rời.
Đây là chỗ khác biệt lớn giữa nước nhỏ trên lục địa và nước nhỏ trên đảo: một bên chỉ cần kéo dây qua biên giới, bên kia phải đặt cáp dưới đáy biển với chi phí và rủi ro hoàn toàn khác.
Lương thực: nhập gần hết và chấp nhận điều đó
Phần thực phẩm.
Không có đất nông nghiệp thì phải nhập gần như toàn bộ lương thực.
Rủi ro không phải thiếu tiền mua mà là đứt chuỗi cung ứng.
Vì thế nhiều nước nhỏ giữ dự trữ chiến lược về gạo, dầu ăn và thực phẩm khô.
Họ cũng chủ động đa dạng hoá nguồn nhập từ nhiều nước khác nhau.
Singapore còn đặt mục tiêu nâng tỉ lệ sản xuất tại chỗ bằng nông nghiệp đô thị, công bố năm 2019.
Nông nghiệp đô thị ở đây không phải để tự cung tự cấp: mục tiêu là có một phần sản lượng nội địa đủ để cầm cự khi chuỗi cung ứng gián đoạn, chứ không ai kỳ vọng một thành bang tự nuôi mình.
Rác: thứ không xuất khẩu dễ dàng được
Phần ít được nói tới.
Lãnh thổ nhỏ thì không có chỗ đặt bãi chôn lấp.
Đốt rác thu hồi năng lượng là lựa chọn phổ biến ở nhóm nước này.
Nhưng tro sau khi đốt vẫn cần chỗ chứa.
Singapore xây bãi chôn lấp ngoài khơi trên đảo Semakau, tiếp nhận rác từ năm 1999.
Malta thì phải xử lý rác trong phạm vi lãnh thổ rất chật.
Đây là ràng buộc mà không công nghệ nào xoá được hoàn toàn: rác có thể giảm khối lượng nhưng không biến mất, và nước nhỏ là nơi giới hạn ấy hiện ra sớm nhất.
Nhân lực cũng là thứ phải nhập
Phần con người.
Dân số nhỏ thì không đủ người cho mọi ngành nghề.
Nhiều nước nhỏ có tỉ lệ lao động nước ngoài rất cao.
Ở Monaco, phần lớn người làm việc sống bên phần đất Pháp và đi làm qua biên giới hằng ngày.
Malta và Síp cũng tuyển lao động nước ngoài cho nhiều ngành.
Chính sách nhập cư vì thế là chính sách kinh tế cốt lõi chứ không phải chuyện phụ.
Điểm này lặp lại logic của mọi thứ khác trong bài: nước nhỏ không thiếu thứ gì tuyệt đối, nó chỉ không thể tự sản xuất đủ thứ gì, kể cả con người.
Nước nhỏ có lãnh thổ rộng hơn thì khác ra sao
Phần đối chiếu.
Síp rộng khoảng 9.250 km² nên có nông nghiệp thật và có vùng núi.
Hy Lạp và Bồ Đào Nha đều đủ lớn để tự sản xuất phần lớn thực phẩm cơ bản.
Tây Ban Nha còn là nước xuất khẩu nông sản lớn của châu Âu.
Ở các nước này, an ninh lương thực không phải chủ đề chính sách hằng ngày.
Ngưỡng phân biệt nằm ở chỗ có đủ đất để nuôi dân số của mình hay không.
Ngưỡng đó là ranh giới thật giữa hai kiểu hình: nước đủ đất lo giá nông sản, nước không đủ đất lo nguồn cung — hai mối lo hoàn toàn khác nhau về bản chất.
Ý nghĩa với người tính sang sống
Phần thực dụng, khép bài.
Giá thực phẩm ở nước nhỏ nhập khẩu gần hết thường cao hơn nước láng giềng.
Tiền điện và tiền nước cũng là khoản đáng kể trong ngân sách.
Chất lượng nước máy phụ thuộc nguồn: nước khử mặn có vị khác nước sông.
Nhiều hộ ở các nước này dùng thêm hệ thống lọc tại nhà.
Mọi mức giá và quy định dịch vụ công phải tra ở nhà cung cấp tại chính nước đó.
Điều đáng tính trước là khoản chi cố định hằng tháng: ở nước nhỏ, phần điện nước và thực phẩm trong tổng chi tiêu lớn hơn hẳn so với một nước có nông nghiệp và năng lượng của riêng mình.
Hạ tầng thiết yếu là nơi kiểu hình nước rất nhỏ lộ ra rõ nhất. Không nước nào trong nhóm này tự chủ được về nước, điện hay lương thực, và tất cả đều biết điều đó. Cái phân biệt nước làm tốt với nước làm kém không phải là mức độ tự chủ, mà là số phương án dự phòng họ chuẩn bị sẵn cho ngày một nguồn bị cắt.
Nước rất nhỏ lấy nước ngọt ở đâu?
Chủ yếu từ khử mặn nước biển hoặc mua của láng giềng, vì lưu vực thu nước nhỏ và nước ngầm dễ bị xâm nhập mặn. Malta lấy phần lớn nước sinh hoạt từ nhà máy khử mặn, còn Monaco nhận nước từ hệ thống của nước láng giềng.
Cách làm nhiều nguồn nước của Singapore là gì?
Bốn nguồn song song: hồ chứa hứng nước mưa trong lãnh thổ, nước nhập từ bang Johor của Malaysia theo thoả thuận năm 1962, nước thải xử lý bậc cao để tái sử dụng, và nước biển khử mặn. Ý tưởng là không nguồn nào chiếm tỉ trọng đủ lớn để cắt đứt được cả nước.
Nước nhỏ trên đảo khác nước nhỏ trên lục địa thế nào về điện?
Nước nhỏ trên lục địa chỉ cần nối lưới qua biên giới. Nước nhỏ trên đảo phải đặt cáp ngầm dưới đáy biển với chi phí và rủi ro khác hẳn — Malta làm được từ năm 2015, còn Síp đến nay vẫn vận hành gần như một hệ thống điện tách rời.
Nước nhỏ xử lý rác thế nào khi không có chỗ chôn lấp?
Đốt thu hồi năng lượng là lựa chọn phổ biến, nhưng tro sau khi đốt vẫn cần chỗ chứa. Singapore xây bãi chôn lấp ngoài khơi trên đảo Semakau, tiếp nhận rác từ năm 1999. Rác có thể giảm khối lượng nhưng không biến mất, và nước nhỏ là nơi giới hạn ấy hiện ra sớm nhất.
