Sáu quốc gia ở châu Âu nhỏ tới mức có thể đi hết trong một ngày. Chúng sống sót qua mọi cuộc thống nhất lãnh thổ của lục địa này trong hai thế kỷ qua — và lý do không phải là may mắn, mà là một tập hợp rất cụ thể gồm địa hình, thoả thuận pháp lý và lợi ích của chính các nước lớn xung quanh.
- Vatican rộng khoảng 0,44 km², là quốc gia nhỏ nhất thế giới, hình thành theo Hiệp ước Latêranô năm 1929.
- San Marino rộng khoảng 61 km² và nằm hoàn toàn bên trong lãnh thổ Ý.
- Andorra rộng khoảng 468 km², nằm trên dãy Pyrenees giữa Tây Ban Nha và Pháp, thông qua hiến pháp thành văn đầu tiên năm 1993.
- Liechtenstein rộng khoảng 160 km² và dùng đồng franc Thuỵ Sĩ theo một hiệp ước tiền tệ ký năm 1980.
Sáu nước và vị trí của chúng
Bắt đầu bằng danh sách cho rõ.
Vatican nằm trọn trong thành phố Roma, là quốc gia nhỏ nhất thế giới.
San Marino nằm hoàn toàn bên trong lãnh thổ Ý, trên và quanh một ngọn núi.
Monaco nằm kẹp giữa lãnh thổ Pháp và bờ Địa Trung Hải.
Liechtenstein nằm giữa Thuỵ Sĩ và Áo, trong thung lũng sông Rhine.
Andorra nằm trên dãy Pyrenees giữa Tây Ban Nha và Pháp.
Nhìn vị trí là thấy ngay quy luật đầu tiên: gần như tất cả đều nằm ở chỗ khó tới hoặc ở đường biên giữa hai cường quốc — hai hoàn cảnh giúp một lãnh thổ nhỏ không bị nuốt.
Địa hình là lý do đầu tiên
Phần nguyên nhân thứ nhất.
San Marino nằm trên núi, khó chiếm và ít giá trị kinh tế cho kẻ chiếm.
Andorra nằm ở vùng núi cao, đường sá tới nơi vốn rất xấu cho tới thế kỷ 20.
Liechtenstein nằm ở một thung lũng nhỏ bên rìa hai nước lớn hơn.
Lãnh thổ nhỏ và nghèo thì phần thưởng của việc thôn tính không bù được chi phí.
Nhiều nước nhỏ chỉ giàu lên rất muộn, sau khi chủ quyền đã được công nhận ổn định.
Đây là một nghịch lý đáng chú ý của lịch sử châu Âu: chính sự nghèo và khó tiếp cận đã bảo vệ các nước này, và khi chúng giàu lên thì chủ quyền đã quá muộn để bị đặt lại.
Lý do thứ hai: nằm ở đường biên lợi ích
Phần địa chính trị.
Một lãnh thổ nằm giữa hai cường quốc thì bên nào chiếm cũng làm bên kia phản ứng.
Giữ nguyên hiện trạng là phương án rẻ nhất cho cả hai.
Andorra có cơ chế đồng lãnh chúa với hai bên ngoài biên giới cùng giữ vai trò nguyên thủ.
Cơ chế ấy là cách chính thức hoá thế cân bằng giữa hai láng giềng.
Monaco có hiệp ước với Pháp, trong đó Pháp bảo đảm quốc phòng cho Monaco.
Các thu xếp này đều theo một logic chung: nước nhỏ đổi một phần quyền tự chủ đối ngoại lấy sự bảo đảm rằng không ai được phép nuốt mình.
Lý do thứ ba: thoả thuận pháp lý cụ thể
Phần văn bản.
Vatican tồn tại theo Hiệp ước Latêranô ký với Ý năm 1929.
San Marino có các hiệp ước hữu nghị và láng giềng với Ý từ thế kỷ 19.
Liechtenstein có liên minh hải quan với Thuỵ Sĩ và dùng franc Thuỵ Sĩ theo hiệp ước năm 1980.
Andorra thông qua hiến pháp thành văn đầu tiên của mình năm 1993 và gia nhập Liên Hợp Quốc cùng năm.
Các thoả thuận này biến hiện trạng thành nghĩa vụ pháp lý có thể viện dẫn.
Đây là bước quyết định trong lịch sử của mọi nước nhỏ: chuyển từ tồn tại nhờ được bỏ qua sang tồn tại nhờ được công nhận bằng văn bản.
Tiền tệ: dùng đồng tiền của người khác
Phần kinh tế đặc thù.
Nước rất nhỏ hầu như không thể vận hành một đồng tiền riêng có hiệu quả.
Monaco, San Marino, Vatican và Andorra đều dùng đồng euro.
Họ dùng euro theo các thoả thuận tiền tệ với Liên minh châu Âu dù không phải thành viên.
Các thoả thuận này cho phép họ phát hành một lượng tiền xu riêng.
Liechtenstein thì dùng franc Thuỵ Sĩ theo hiệp ước với Thuỵ Sĩ.
Điều này minh hoạ một sự thật không mấy dễ chịu với nước nhỏ: chủ quyền tiền tệ là thứ đầu tiên phải bỏ, vì một thị trường vài chục nghìn người không đủ nâng một đồng tiền.
Malta: nước nhỏ nhưng là quốc gia đầy đủ
Phần đối chiếu.
Malta nhỏ nhất Liên minh châu Âu nhưng lớn hơn hẳn nhóm sáu nước trên.
Malta là thành viên đầy đủ của Liên minh châu Âu từ năm 2004.
Nước này có quân đội riêng, chính sách đối ngoại riêng và tham gia mọi thiết chế chung.
Là đảo nên Malta không có nước bao quanh mình như San Marino.
Vì thế Malta thuộc nhóm nước nhỏ nhưng không thuộc nhóm nước rất nhỏ phụ thuộc láng giềng.
So sánh này làm rõ một ranh giới quan trọng: nhỏ thì vẫn có thể độc lập đầy đủ, nhưng rất nhỏ và bị bao quanh thì luôn phải sống bằng thoả thuận với nước bao quanh.
Điều cần biết khi tìm hiểu một nước rất nhỏ
Phần thực dụng, khép bài.
Quy định cư trú ở các nước này thường rất chặt vì lãnh thổ hạn hẹp.
Nhiều nơi giới hạn số lượng người được cấp quyền cư trú mỗi năm.
Quan hệ với nước láng giềng quyết định nhiều thứ, từ y tế tới giáo dục bậc cao.
Người sống ở đó thường dùng dịch vụ ở nước bên cạnh cho nhiều nhu cầu.
Mọi điều kiện cụ thể phải tra ở cơ quan có thẩm quyền của chính nước đó.
Sai lầm phổ biến khi tìm hiểu nhóm nước này là đọc chúng như đọc một nước bình thường thu nhỏ: thực ra chúng vận hành như một phần của vùng đô thị hoặc vùng kinh tế của nước láng giềng, chỉ khác là có chủ quyền riêng.
Các nước rất nhỏ ở châu Âu không phải di tích sót lại của quá khứ. Chúng tồn tại vì có lý do cụ thể để tồn tại và có văn bản pháp lý bảo đảm điều đó. Đọc chúng theo kiểu hình sẽ thấy một tập ràng buộc rất nhất quán: không có tự chủ tiền tệ, phụ thuộc sâu vào láng giềng về dịch vụ, và bù lại bằng việc chuyên môn hoá vào những ngành mà quy mô không quan trọng.
Vì sao các nước rất nhỏ ở châu Âu không bị sáp nhập?
Ba lý do chồng lên nhau: địa hình khó tới và ít giá trị khiến việc thôn tính không đáng, vị trí giữa hai cường quốc khiến giữ nguyên hiện trạng là phương án rẻ nhất cho cả hai, và các hiệp ước cụ thể biến hiện trạng thành nghĩa vụ pháp lý có thể viện dẫn.
Nước rất nhỏ dùng tiền gì?
Tiền của nước khác. Monaco, San Marino, Vatican và Andorra đều dùng euro theo các thoả thuận tiền tệ với Liên minh châu Âu dù không phải thành viên, và được phát hành một lượng tiền xu riêng. Liechtenstein dùng franc Thuỵ Sĩ theo hiệp ước ký năm 1980.
Malta có cùng nhóm với Monaco hay San Marino không?
Không. Malta nhỏ nhất Liên minh châu Âu nhưng lớn hơn hẳn nhóm đó, là thành viên đầy đủ từ năm 2004, có quân đội và chính sách đối ngoại riêng, và là đảo nên không bị nước nào bao quanh. Nhỏ thì vẫn có thể độc lập đầy đủ; rất nhỏ và bị bao quanh thì luôn phải sống bằng thoả thuận.
Sống ở một nước rất nhỏ thì khác gì?
Quy định cư trú thường rất chặt vì lãnh thổ hạn hẹp, nhiều nơi giới hạn số người được cấp quyền cư trú mỗi năm, và người sống ở đó thường dùng dịch vụ y tế hay giáo dục bậc cao ở nước bên cạnh. Trên thực tế chúng vận hành như một phần vùng kinh tế của láng giềng, chỉ khác là có chủ quyền riêng.
