Trước khi hỏi một nước nóng hay lạnh, hãy hỏi nó nằm ở vĩ độ nào. Con số đó quyết định góc mặt trời, độ dài ngày theo mùa, đới khí hậu và cuối cùng là cả nhịp sinh hoạt của cả một xã hội — kể cả những thứ tưởng chừng chỉ là thói quen văn hoá.
- Chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam nằm ở khoảng 23,5 độ vĩ, còn vòng cực nằm ở khoảng 66,5 độ vĩ.
- Phần lục địa Tây Ban Nha trải từ khoảng 36 độ tới gần 44 độ vĩ bắc, còn quần đảo Canarias nằm quanh 28 độ.
- Síp nằm quanh 35 độ vĩ bắc, là thành viên Liên minh châu Âu ở vĩ độ thấp nhất trong phần lãnh thổ chính.
- Trên vòng cực, mỗi năm có ít nhất một ngày mặt trời không lặn và một ngày mặt trời không mọc.
Vĩ độ là gì và vì sao nó quan trọng hơn kinh độ
Bắt đầu từ khái niệm.
Vĩ độ đo khoảng cách từ xích đạo về phía bắc hoặc phía nam.
Kinh độ đo khoảng cách theo hướng đông tây.
Kinh độ quyết định múi giờ, nhưng không quyết định khí hậu.
Vĩ độ quyết định góc mặt trời chiếu xuống mặt đất.
Góc chiếu quyết định lượng năng lượng nhận được trên mỗi đơn vị diện tích.
Đây là lý do hai điểm cùng vĩ độ ở hai đầu thế giới có nhiều điểm chung hơn người ta tưởng: chúng nhận cùng một chế độ ánh sáng, dù khác hẳn về văn hoá và lịch sử.
Bốn đường kẻ chia bản đồ khí hậu
Phần các mốc.
Xích đạo ở 0 độ, nơi ngày và đêm gần bằng nhau quanh năm.
Hai chí tuyến ở khoảng 23,5 độ, giới hạn vùng mặt trời có thể lên thẳng đỉnh đầu.
Hai vòng cực ở khoảng 66,5 độ, giới hạn vùng có ngày địa cực và đêm địa cực.
Giữa chí tuyến và vòng cực là vùng ôn đới, nơi bốn mùa rõ rệt nhất.
Các đường này đến từ độ nghiêng trục Trái Đất, không phải quy ước tuỳ tiện.
Chính độ nghiêng ấy là nguyên nhân của mùa: nếu trục Trái Đất không nghiêng thì mọi nơi sẽ có cùng một kiểu thời tiết quanh năm và khái niệm mùa sẽ không tồn tại.
Độ dài ngày thay đổi theo vĩ độ
Phần ánh sáng.
Gần xích đạo, ngày và đêm gần bằng nhau suốt cả năm.
Càng lên vĩ độ cao, chênh lệch giữa ngày hè và ngày đông càng lớn.
Ở vĩ độ trung bình, ngày hè có thể dài hơn ngày đông vài giờ.
Trên vòng cực, có ngày mặt trời không lặn và ngày mặt trời không mọc.
Chênh lệch này ảnh hưởng tới giờ làm việc, giờ ăn và cả giấc ngủ.
Đây là yếu tố tác động mạnh nhất tới người mới chuyển tới sống: cơ thể thích nghi với nhiệt độ khá nhanh, nhưng thích nghi với chế độ ánh sáng thì chậm hơn nhiều.
Vùng Địa Trung Hải nằm ở đâu trên thang vĩ độ
Phần định vị cụ thể.
Phần lục địa Tây Ban Nha trải từ khoảng 36 độ tới gần 44 độ vĩ bắc.
Bồ Đào Nha lục địa nằm trong khoảng 37 tới 42 độ.
Hy Lạp trải từ khoảng 35 tới gần 42 độ.
Malta nằm quanh 36 độ, còn Síp quanh 35 độ.
Quần đảo Canarias của Tây Ban Nha nằm quanh 28 độ, tức đã sang vùng cận nhiệt.
Chi tiết cuối giải thích một điều nhiều người thấy lạ: cùng là lãnh thổ Tây Ban Nha nhưng Canarias có khí hậu khác hẳn bán đảo, vì hai nơi cách nhau gần mười độ vĩ.
Khí hậu Địa Trung Hải: hè khô, đông mưa
Phần đặc trưng khu vực.
Ở vĩ độ khoảng 30 tới 40 độ, nhiều vùng ven biển có kiểu khí hậu hè khô nóng và đông mưa ôn hoà.
Đây là điều ngược với trực giác của người quen khí hậu nhiệt đới gió mùa.
Ở Hy Lạp, Malta và Síp, mùa mưa là mùa đông chứ không phải mùa hè.
Mùa hè khô kéo dài gây áp lực lên nguồn nước và làm tăng rủi ro cháy.
Cây trồng truyền thống của vùng đều thích nghi với mùa hè khô.
Đây là thông tin thực tế nên nắm trước khi sang: người quen nghĩ mưa vào mùa hè sẽ ngạc nhiên khi thấy tháng Bảy ở Athens hay Valletta hầu như không có giọt mưa nào.
Cùng vĩ độ không có nghĩa là cùng khí hậu
Phần làm rõ.
Vĩ độ quyết định năng lượng mặt trời nhận được, nhưng không phải yếu tố duy nhất.
Dòng biển có thể làm một vùng ấm hơn hoặc lạnh hơn vĩ độ của nó rất nhiều.
Độ cao so với mực nước biển làm nhiệt độ giảm theo chiều lên.
Khoảng cách tới biển quyết định biên độ nhiệt giữa ngày và đêm.
Dãy núi chắn gió tạo ra vùng mưa nhiều và vùng khuất mưa ngay cạnh nhau.
Vì thế cách đọc đúng là coi vĩ độ như điểm xuất phát chứ không phải kết luận: nó cho biết khoảng khí hậu có thể có, còn bốn yếu tố kia quyết định điểm nào trong khoảng đó.
Hai bán cầu và mùa ngược nhau
Phần hay bị nhầm.
Khi bắc bán cầu vào hè thì nam bán cầu vào đông và ngược lại.
Nghĩa là năm học, mùa du lịch và mùa thu hoạch lệch nhau nửa năm.
Người chuyển từ bắc xuống nam bán cầu phải điều chỉnh lại toàn bộ lịch năm.
Ngành nông sản tận dụng điều này để cung cấp trái mùa cho nhau.
Ngày lễ cuối năm ở nam bán cầu rơi vào giữa mùa hè.
Đây là chi tiết rất thực tế với gia đình có con đi học: chuyển sang nam bán cầu có nghĩa là năm học bắt đầu vào khoảng đầu năm dương lịch chứ không phải mùa thu.
Ý nghĩa với người tìm hiểu để đi
Phần thực dụng, khép bài.
Tra vĩ độ của nơi định đến trước khi đọc bất kỳ mô tả khí hậu nào.
Xem độ dài ngày ở tháng mười hai và tháng sáu tại nơi đó.
Xem mùa mưa rơi vào tháng nào, vì nó khác nhau theo vùng.
Tính chi phí sưởi hoặc làm mát theo đúng khí hậu nơi đó.
Số liệu khí hậu cụ thể nên tra ở cơ quan khí tượng của chính nước đó.
Bốn việc này mất chưa tới mười phút nhưng tránh được sai lầm phổ biến nhất: hình dung một nước qua ảnh du lịch mùa hè rồi bất ngờ với chính nơi đó vào tháng Một.
Vĩ độ là biến số ít thay đổi nhất trong mọi biến số mô tả một quốc gia. Chính trị đổi, kinh tế đổi, biên giới có thể đổi, nhưng góc mặt trời chiếu xuống một vùng thì không. Đó là lý do nó đáng được đặt lên đầu danh sách khi tìm hiểu một nơi mình định sống lâu dài — và cũng là lý do các bài sau trong chuyên mục này đi sâu vào từng hệ quả của nó.
Vĩ độ quan trọng hơn kinh độ ở điểm nào?
Kinh độ quyết định múi giờ nhưng không quyết định khí hậu, còn vĩ độ quyết định góc mặt trời chiếu xuống mặt đất, từ đó quyết định lượng năng lượng nhận được trên mỗi đơn vị diện tích. Hai điểm cùng vĩ độ ở hai đầu thế giới nhận cùng một chế độ ánh sáng.
Các nước Địa Trung Hải nằm ở vĩ độ nào?
Lục địa Tây Ban Nha từ khoảng 36 tới gần 44 độ bắc, Bồ Đào Nha lục địa từ 37 tới 42 độ, Hy Lạp từ khoảng 35 tới gần 42 độ, Malta quanh 36 độ và Síp quanh 35 độ. Riêng quần đảo Canarias của Tây Ban Nha nằm quanh 28 độ nên đã sang vùng cận nhiệt.
Vì sao mùa mưa ở Địa Trung Hải lại là mùa đông?
Vì ở vĩ độ khoảng 30 tới 40 độ, nhiều vùng ven biển có kiểu khí hậu hè khô nóng và đông mưa ôn hoà. Ở Hy Lạp, Malta và Síp, tháng Bảy hầu như không mưa. Mùa hè khô kéo dài gây áp lực lên nguồn nước và tăng rủi ro cháy, còn cây trồng truyền thống của vùng đều thích nghi với điều đó.
Cùng vĩ độ thì cùng khí hậu phải không?
Không. Vĩ độ cho biết khoảng khí hậu có thể có, còn bốn yếu tố khác quyết định điểm nào trong khoảng đó: dòng biển, độ cao so với mực nước biển, khoảng cách tới biển và các dãy núi chắn gió.
