Khoảng 44 quốc gia trên thế giới không có lấy một mét bờ biển nào. Đó không phải là một chi tiết bản đồ cho vui — nó là một khoản phí cộng thẳng vào gần như mọi thứ nước đó mua vào và bán ra, và khoản phí ấy định hình cả nền kinh tế lẫn chính sách đối ngoại của họ.
- Trên thế giới có khoảng 44 quốc gia không giáp biển, tập trung nhiều nhất ở châu Âu, Trung Á và châu Phi.
- Kazakhstan là quốc gia không giáp đại dương lớn nhất thế giới về diện tích.
- Chỉ có hai nước không giáp biển mà mọi láng giềng cũng đều không giáp biển: Liechtenstein và Uzbekistan.
- Khoảng 90% khối lượng hàng hoá thương mại toàn cầu được vận chuyển bằng đường biển.
Định nghĩa và một con số cần nhớ
Bắt đầu từ chỗ rõ ràng.
Nước không giáp biển là nước không có đoạn bờ nào tiếp giáp đại dương hoặc biển thông ra đại dương.
Giáp một hồ lớn không tính, vì hồ không thông ra tuyến hàng hải quốc tế.
Kazakhstan giáp biển Caspi nhưng Caspi là vùng nước kín, không thông thẳng ra đại dương.
Quy chế pháp lý của Caspi được năm nước ven bờ thoả thuận trong một công ước ký năm 2018.
Vì thế Kazakhstan vẫn được xếp vào nhóm không giáp đại dương dù có bờ nước rất dài.
Điểm cần nắm là tiêu chí không nằm ở nước mà nằm ở tuyến: cái quyết định không phải là có nhìn thấy sóng hay không, mà là tàu biển có chạy thẳng từ đó ra thế giới được hay không.
Mỗi lô hàng phải qua thêm ít nhất một biên giới
Phần chi phí.
Hàng của nước giáp biển đi từ nhà máy ra cảng rồi lên tàu.
Hàng của nước không giáp biển phải đi qua lãnh thổ nước khác trước khi tới cảng.
Mỗi biên giới là một lần khai báo, một lần kiểm tra, một lần có thể bị giữ.
Mỗi lần chuyển giữa xe tải, tàu hoả và tàu biển là một lần bốc dỡ tốn tiền.
Phí quá cảnh và phí sử dụng hạ tầng của nước láng giềng là khoản chi thật.
Chi phí này không phải là khoảng cách thuần tuý: một nước cách cảng 300 km qua hai biên giới có thể tốn hơn một nước cách cảng 800 km trong cùng lãnh thổ. Biên giới đắt hơn quãng đường.
Thời gian và tính bất định còn đắt hơn tiền
Phần ít được nói tới.
Doanh nghiệp có thể tính trước phí vận chuyển, nhưng không tính trước được thời gian chờ ở biên giới.
Không đoán được thời gian thì phải giữ tồn kho dày hơn để không đứt chuyền.
Tồn kho dày là vốn nằm chết, và nó là chi phí ẩn lớn nhất của kiểu hình này.
Ngành sản xuất theo đơn giao gấp gần như không đặt được nhà máy ở nước không giáp biển xa cảng.
Hàng tươi sống và hàng có hạn dùng ngắn chịu thiệt nặng nhất.
Đây là điểm giống hệt với kiểu hình đảo quốc, dù hai nhóm nằm ở hai cực của bản đồ: cả hai đều trả giá cho việc không chắc hàng sẽ tới lúc nào, chứ không chỉ cho việc hàng tới chậm.
Chi phí vận tải định hình luôn cơ cấu xuất khẩu
Phần hệ quả kinh tế.
Hàng nặng và giá trị thấp gánh không nổi chi phí quá cảnh.
Vì thế nước không giáp biển ít khi xuất khẩu hàng cồng kềnh giá rẻ.
Ngược lại, khoáng sản quý và kim loại có giá trị trên mỗi kilôgam đủ cao vẫn đi được.
Dịch vụ, phần mềm và sản phẩm số không bị ràng buộc bởi cảng biển.
Đường ống dẫn dầu và khí là cách duy nhất để hàng lỏng khối lượng lớn ra được thị trường.
Nhìn danh mục xuất khẩu của một nước không giáp biển là đọc được bảng cước vận tải của nó: thứ gì chịu nổi chi phí quá cảnh thì tồn tại, thứ gì không chịu nổi thì không bao giờ hình thành thành ngành.
Không giáp biển kép: trường hợp hiếm nhất
Phần phân loại.
Có một nhóm nhỏ hơn nữa: nước không giáp biển mà mọi láng giềng cũng không giáp biển.
Trên thế giới chỉ có hai nước như vậy là Liechtenstein và Uzbekistan.
Hàng của họ phải qua ít nhất hai nước trước khi tới được một cảng biển.
Liechtenstein nhỏ và nằm giữa châu Âu nên bất lợi này gần như không đáng kể.
Uzbekistan thì ngược lại, khoảng cách tới mọi cảng đều rất xa.
Hai trường hợp này chứng minh đúng luận điểm cốt lõi của cách đọc theo kiểu hình: cùng một kiểu hình, hai kết quả trái ngược, vì kiểu hình quy định ràng buộc chứ không quy định số phận.
So với kiểu hình đối lập: nước có bờ biển dài
Phần đối chiếu.
Bồ Đào Nha có toàn bộ bờ tây hướng thẳng ra Đại Tây Dương.
Tây Ban Nha có cả bờ Đại Tây Dương lẫn bờ Địa Trung Hải, nên tiếp cận được hai hệ tuyến biển khác nhau.
Hy Lạp có bờ biển thuộc hàng dài nhất châu Âu so với diện tích.
Ở các nước này, cảng là hạ tầng trong nước, do chính họ quyết định đầu tư và vận hành.
Còn với nước không giáp biển, cảng luôn là hạ tầng của người khác.
Đây là khác biệt sâu hơn tiền bạc: một bên kiểm soát cửa ngõ của mình, một bên phải thương lượng để dùng cửa ngõ của láng giềng — và điều đó đẩy chính sách đối ngoại lên hàng đầu.
Ý nghĩa với người tìm hiểu để làm ăn hoặc sang sống
Phần thực dụng.
Hàng nhập khẩu ở nước không giáp biển thường đắt hơn cùng món ở nước láng giềng có cảng.
Ngành logistics, hải quan và vận tải đường bộ có nhu cầu nhân lực ổn định ở các nước này.
Kinh doanh hàng nhập cần tính kỹ thời gian thông quan chứ không chỉ tính cước.
Ngành dịch vụ và công nghệ ít chịu ảnh hưởng của kiểu hình này nhất.
Mọi mức phí, thuế và thủ tục quá cảnh phải tra ở cơ quan hải quan của chính nước đó.
Câu hỏi nên đặt trước khi chọn một nước không giáp biển để làm ăn là: ngành mình định làm có phải chở hàng nặng qua biên giới hay không — nếu không, phần lớn bất lợi của kiểu hình này không chạm tới bạn.
Không giáp biển là kiểu hình rõ ràng nhất trong tất cả các kiểu hình địa lý, vì nó có thể quy ra tiền. Nhưng nó cũng là kiểu hình bị hiểu sai nhiều nhất, vì người ta hay coi nó như một bản án. Thực tế cho thấy vài nước không giáp biển nằm trong nhóm giàu nhất thế giới, và lý do vì sao lại thế là câu hỏi đáng theo đuổi hơn nhiều so với việc lặp lại rằng không có biển thì thiệt.
Có bao nhiêu nước không giáp biển?
Khoảng 44 quốc gia, tập trung nhiều nhất ở châu Âu, Trung Á và châu Phi. Tiêu chí là không có đoạn bờ nào tiếp giáp đại dương hoặc biển thông ra đại dương — giáp hồ lớn không tính, nên Kazakhstan dù có bờ Caspi rất dài vẫn được xếp vào nhóm này.
Vì sao không giáp biển lại tốn tiền?
Vì mỗi lô hàng phải qua thêm ít nhất một biên giới trước khi tới cảng: mỗi biên giới là một lần khai báo, kiểm tra, có thể bị giữ, và mỗi lần đổi phương tiện là một lần bốc dỡ. Một nước cách cảng 300 km qua hai biên giới có thể tốn hơn một nước cách cảng 800 km trong cùng lãnh thổ.
Không giáp biển kép là gì?
Là nước không giáp biển mà mọi láng giềng cũng không giáp biển, nên hàng phải qua ít nhất hai nước mới tới cảng. Trên thế giới chỉ có hai trường hợp: Liechtenstein và Uzbekistan — và kết quả của hai nước rất khác nhau, chứng minh kiểu hình quy định ràng buộc chứ không quy định số phận.
Ngành nào ít chịu ảnh hưởng của việc không giáp biển?
Dịch vụ, phần mềm và sản phẩm số, vì chúng không đi qua cảng. Ngược lại, hàng nặng giá trị thấp gần như không xuất khẩu được, còn khoáng sản quý và kim loại có giá trị cao trên mỗi kilôgam thì vẫn đi được. Đường ống là cách duy nhất cho hàng lỏng khối lượng lớn.
