Một cú sốc mà nước lớn hấp thụ được thì trên đảo nhỏ lại lan ra cả nền kinh tế. Lý do rất đơn giản và rất khó khắc phục: trên một nước nhỏ, không có gì đủ nhiều để bù cho cái vừa hỏng. Không có ngành thứ hai đủ lớn, không có cảng thứ hai đủ sâu, không có bệnh viện thứ hai đủ đầy đủ.
- Năm 2013, Síp trải qua khủng hoảng ngân hàng và phải nhận chương trình cứu trợ, trong đó chủ tài khoản lớn tại hai ngân hàng chịu tổn thất trực tiếp.
- Síp áp dụng biện pháp kiểm soát vốn từ năm 2013 và chỉ dỡ bỏ hoàn toàn vào năm 2015.
- Hy Lạp áp dụng kiểm soát vốn từ tháng 6 năm 2015 và dỡ bỏ hoàn toàn vào tháng 9 năm 2019.
- Malta bị Lực lượng đặc nhiệm hành động tài chính đưa vào danh sách giám sát tăng cường tháng 6 năm 2021 và được đưa ra khỏi danh sách tháng 6 năm 2022.
Tập trung ngành: trứng trong một giỏ
Rủi ro cơ bản nhất.
Nền kinh tế nhỏ thường chỉ đủ chỗ cho một hoặc hai ngành đạt quy mô.
Ngành đó gặp chuyện thì không có ngành nào hấp thụ lao động dôi ra.
Đảo phụ thuộc du lịch chịu cú sụt rất mạnh khi đi lại quốc tế bị hạn chế năm 2020.
Đảo phụ thuộc dịch vụ tài chính chịu rủi ro khi quy định quốc tế thay đổi.
Ngân sách nhà nước cũng biến động theo vì nguồn thu tập trung vào cùng ngành đó.
Đáng chú ý là rủi ro này không giảm khi nước đó giàu lên: một đảo quốc có thu nhập cao nhưng chỉ có một ngành vẫn dễ tổn thương hơn một nước nghèo hơn nhưng có năm ngành.
Một cửa ngõ duy nhất
Rủi ro hạ tầng.
Nhiều đảo quốc chỉ có một cảng biển chính và một sân bay quốc tế.
Một sự cố ở cửa ngõ đó là gián đoạn của cả nước, không phải của một vùng.
Một tuyến cáp điện ngầm hỏng thì không có tuyến thay thế ngay.
Tuyến cáp viễn thông cũng vậy, và sự cố cáp biển không phải chuyện hiếm.
Nước lớn có mạng lưới nên hỏng một điểm thì luồng chuyển hướng qua điểm khác.
Đây là khác biệt cấu trúc chứ không phải khác biệt về mức đầu tư: mạng lưới chịu được hỏng hóc nhờ có đường vòng, còn một chuỗi thì chỉ cần đứt một mắt là đứt cả chuỗi.
Khu vực ngân hàng lớn so với nền kinh tế
Phần bài học Síp.
Một trung tâm tài chính nhỏ có thể có tổng tài sản ngân hàng lớn gấp nhiều lần quy mô kinh tế trong nước.
Khi ngân hàng gặp vấn đề, nhà nước không đủ sức bảo lãnh cho khu vực lớn hơn chính mình.
Năm 2013, Síp phải chấp nhận phương án buộc chủ tài khoản lớn chịu tổn thất.
Kiểm soát vốn được áp dụng và chỉ dỡ bỏ hoàn toàn năm 2015.
Hy Lạp cũng từng áp dụng kiểm soát vốn từ tháng 6 năm 2015 tới tháng 9 năm 2019.
Bài học rút ra được cả châu Âu ghi nhận sau đó: quy mô khu vực tài chính so với nền kinh tế là một chỉ báo rủi ro độc lập, và nước càng nhỏ thì ngưỡng an toàn càng thấp.
Áp lực từ quy định quốc tế
Phần đối ngoại.
Nước nhỏ có ngành dịch vụ tài chính thường nằm dưới sự giám sát chặt của các tổ chức quốc tế.
Bị đưa vào danh sách giám sát tăng cường làm chi phí giao dịch quốc tế tăng lên.
Malta đã trải qua đúng chu trình này trong khoảng thời gian từ 2021 tới 2022.
Ra khỏi danh sách đòi hỏi thay đổi luật và thay đổi cách thực thi, không chỉ cam kết.
Các chương trình cấp quyền cư trú hay quốc tịch theo đầu tư cũng chịu áp lực rà soát tương tự.
Điểm cần nhớ với người đang cân nhắc một chương trình nào đó: khung pháp lý của nước nhỏ có thể thay đổi nhanh dưới áp lực bên ngoài, nên phải kiểm tra tình trạng hiện hành ở nguồn chính thức chứ không dựa vào thông tin cũ.
Khí hậu và biển
Phần môi trường.
Nước biển dâng và bão mạnh tác động trực tiếp tới vùng ven biển, mà đảo thì gần như toàn bộ là ven biển.
Xâm nhập mặn vào nguồn nước ngầm là vấn đề phổ biến trên đảo.
Hạn hán kéo dài buộc phải tăng khử mặn, kéo theo tăng tiêu thụ điện.
Cháy rừng mùa hè là rủi ro thường trực ở vùng Địa Trung Hải.
Các đảo quốc nhỏ đã lập Liên minh các quốc gia đảo nhỏ từ năm 1990 để cùng lên tiếng trong đàm phán khí hậu.
Việc lập liên minh ấy nói lên bản chất của kiểu hình này: đảo quốc nhỏ chịu hậu quả sớm nhất nhưng gây ra phần nhỏ nhất, nên công cụ duy nhất của họ là tập hợp tiếng nói.
Dân số nhỏ và chảy máu chất xám
Phần con người.
Một nước vài trăm nghìn dân không đủ quy mô cho mọi chuyên ngành.
Bác sĩ chuyên khoa hẹp, kỹ sư ngành hiếm thường phải đào tạo ở nước ngoài.
Học xong ở nước lớn thì nhiều người ở lại vì cơ hội nghề nghiệp rộng hơn.
Mất vài chục người trong một chuyên ngành ở nước nhỏ là mất cả ngành đó.
Ngược lại, nước nhỏ có thể thu hút người từ nơi khác tới lấp chỗ trống.
Đây là chỗ nước nhỏ vừa yếu vừa linh hoạt: họ dễ mất nhân lực hơn, nhưng cũng dễ thay đổi chính sách thu hút nhân lực hơn vì bộ máy nhỏ và quyết định nhanh.
Những gì nước nhỏ làm để bù lại
Phần cân bằng, khép bài.
Gia nhập khối khu vực để có thị trường lớn hơn và có cơ chế hỗ trợ khi khủng hoảng.
Dự trữ chiến lược về nhiên liệu, lương thực và thuốc men.
Xây tuyến kết nối thứ hai về điện và về viễn thông khi đủ nguồn lực.
Thoả thuận với nước láng giềng về chuyển viện và cứu hộ.
Giữ ít nhất một ngành thứ hai chạy quanh năm để không lệ thuộc vào một ngành duy nhất.
Điểm chung của mọi biện pháp trên là chúng đều tốn kém một cách bất cân xứng: nước nhỏ phải trả chi phí dự phòng tương đương nước lớn nhưng chia cho ít người hơn — và đó chính là cái giá cố định của kiểu hình này.
Tổn thương của đảo quốc nhỏ không phải là dấu hiệu quản trị kém. Nó là thuộc tính của quy mô: cùng một cú sốc, nước lớn phân tán được còn nước nhỏ thì không. Đọc một đảo quốc mà bỏ qua điều này thì sẽ nhầm rủi ro cấu trúc thành lỗi của người điều hành, và sẽ đánh giá sai cả những nước đang làm rất tốt trong ràng buộc của mình.
Vì sao đảo quốc nhỏ dễ tổn thương hơn nước lớn?
Vì nền kinh tế nhỏ thường chỉ đủ chỗ cho một hoặc hai ngành đạt quy mô, và hạ tầng thường chỉ có một cảng chính, một sân bay quốc tế, một tuyến cáp. Nước lớn có mạng lưới nên hỏng một điểm thì luồng chuyển hướng, còn một chuỗi thì đứt một mắt là đứt cả chuỗi.
Chuyện gì đã xảy ra với ngân hàng Síp năm 2013?
Síp trải qua khủng hoảng ngân hàng và phải nhận chương trình cứu trợ, trong đó chủ tài khoản lớn tại hai ngân hàng chịu tổn thất trực tiếp. Biện pháp kiểm soát vốn được áp dụng từ 2013 và chỉ dỡ bỏ hoàn toàn năm 2015. Nguyên nhân cấu trúc là khu vực ngân hàng lớn hơn nhiều lần quy mô nền kinh tế trong nước.
Danh sách giám sát tăng cường ảnh hưởng thế nào tới nước nhỏ?
Nó làm chi phí giao dịch quốc tế tăng lên, và ra khỏi danh sách đòi hỏi thay đổi cả luật lẫn cách thực thi chứ không chỉ cam kết. Malta bị Lực lượng đặc nhiệm hành động tài chính đưa vào danh sách tháng 6 năm 2021 và được đưa ra tháng 6 năm 2022.
Nước nhỏ làm gì để giảm rủi ro?
Gia nhập khối khu vực, giữ dự trữ chiến lược về nhiên liệu và thuốc men, xây tuyến kết nối thứ hai về điện và viễn thông, thoả thuận với láng giềng về chuyển viện và cứu hộ, và giữ ít nhất một ngành thứ hai chạy quanh năm. Mọi biện pháp đều tốn kém bất cân xứng vì chi phí chia cho ít người hơn.
