Vùng tự trị trong nhà nước đơn nhất: những ngoại lệ có tên

Rất nhiều nhà nước đơn nhất có một hoặc vài vùng được đối xử khác hẳn phần còn lại. Những ngoại lệ ấy không ngẫu nhiên: chúng gần như luôn xuất phát từ khoảng cách địa lý, từ một cộng đồng ngôn ngữ riêng, hoặc từ một thoả thuận lịch sử mà nhà nước phải tôn trọng.

Ba lý do sinh ra vùng tự trị

Bắt đầu từ nguyên nhân.

Lý do thứ nhất là khoảng cách: quản lý trực tiếp từ thủ đô quá xa thì kém hiệu quả.

Lý do thứ hai là cộng đồng ngôn ngữ hoặc văn hoá riêng cần được bảo vệ.

Lý do thứ ba là một thoả thuận lịch sử hoặc quốc tế ràng buộc nhà nước.

Nhiều trường hợp có cả ba lý do cùng lúc.

Rất hiếm trường hợp vùng tự trị ra đời chỉ vì lý do hành chính thuần tuý.

Từ ba lý do này rút ra một quy luật dễ kiểm chứng: vùng tự trị thường nằm ở rìa bản đồ, trên đảo, ở biên giới, hoặc nơi có cộng đồng nói thứ tiếng khác phần còn lại.

Azores và Madeira: mô hình tự trị đảo của Bồ Đào Nha

Trường hợp thứ nhất.

Hai quần đảo này nằm giữa Đại Tây Dương, rất xa lục địa Bồ Đào Nha.

Hiến pháp năm 1976 trao cho mỗi vùng một nghị viện và một chính phủ vùng.

Vùng ban hành văn bản pháp quy riêng trong phạm vi thẩm quyền của mình.

Nhà nước trung ương vẫn cử đại diện của Cộng hoà tại mỗi vùng.

Trong khi đó phần lục địa của Bồ Đào Nha không có cấp vùng tương tự.

Đây là điểm đặc trưng của mô hình này: cùng một nhà nước đơn nhất nhưng có hai chế độ quản trị khác hẳn nhau, chỉ vì một phần lãnh thổ nằm giữa đại dương.

Canarias: tự trị kèm chế độ thuế riêng

Trường hợp thứ hai.

Canarias là một trong 17 cộng đồng tự quản của Tây Ban Nha.

Nhưng nó còn có chế độ kinh tế và thuế riêng, khác phần còn lại của nước.

Quần đảo này không thuộc lãnh thổ thuế giá trị gia tăng chung của Liên minh châu Âu.

Thay vào đó có một loại thuế gián thu riêng áp dụng tại chỗ.

Chế độ này nhằm bù cho chi phí cao do vị trí xa lục địa.

Chi tiết thuế ấy có hệ quả rất thực tế: giá một số mặt hàng ở Canarias khác hẳn ở bán đảo, và doanh nghiệp ở đó có nghĩa vụ kê khai khác — nên tra quy định của Tây Ban Nha nói chung là chưa đủ.

Quy chế vùng ngoài cùng của Liên minh châu Âu

Phần khung châu Âu.

Liên minh châu Âu có một quy chế riêng cho các vùng nằm rất xa lục địa châu Âu.

Azores, Madeira và Canarias đều nằm trong nhóm này.

Quy chế cho phép áp dụng linh hoạt một số quy định chung của Liên minh.

Các vùng này cũng được hưởng chương trình hỗ trợ riêng.

Lý do là khoảng cách, quy mô nhỏ và phụ thuộc vào ít ngành kinh tế.

Đây là tầng tự trị thứ hai chồng lên tầng thứ nhất: một vùng có thể vừa tự trị trong nước mình vừa có ngoại lệ riêng trong khối khu vực mà nước đó tham gia.

Những ngoại lệ nhỏ hơn nhưng vẫn có tên

Phần các trường hợp khác.

Malta là nước rất nhỏ và đơn nhất, nhưng đảo Gozo có một bộ riêng phụ trách công việc của đảo.

Núi Athos ở Hy Lạp có quy chế tự quản được ghi thẳng trong hiến pháp.

Khu vực đó do một cộng đồng tu viện quản lý theo quy chế riêng có từ rất lâu.

Quần đảo Åland của Phần Lan tự trị và phi quân sự hoá theo một quyết định quốc tế năm 1921.

Åland dùng tiếng Thuỵ Điển làm ngôn ngữ chính thức của vùng.

Những trường hợp này minh hoạ rõ rằng tự trị không cần gắn với quy mô: một hòn đảo nhỏ hay một khu vực chỉ vài chục kilômét vuông vẫn có thể có quy chế riêng nếu có lý do lịch sử đủ mạnh.

Tự trị khác với độc lập ở chỗ nào

Phần làm rõ khái niệm.

Vùng tự trị vẫn thuộc chủ quyền của nhà nước đó.

Quốc phòng, ngoại giao và quốc tịch vẫn do trung ương nắm.

Người dân vùng tự trị mang quốc tịch của nước đó, không có quốc tịch riêng.

Tự trị được trao bằng hiến pháp hoặc luật, không phải bằng hiệp ước quốc tế giữa hai quốc gia.

Mức tự trị có thể rộng tới mức vùng tự quyết gần hết việc nội bộ.

Ranh giới cần nhớ là: tự trị quyết định cách sống bên trong, chủ quyền quyết định tư cách bên ngoài — và hai thứ đó không trùng nhau.

Điều cần tra khi quan tâm tới một vùng tự trị

Phần thực dụng, khép bài.

Vùng đó có thẩm quyền riêng về thuế không.

Quy định về cư trú, lao động và kinh doanh có khác phần còn lại của nước không.

Ngôn ngữ dùng trong hành chính và giáo dục là ngôn ngữ nào.

Cơ quan nào cấp phép: cơ quan vùng hay cơ quan trung ương.

Mọi điều kiện phải kiểm ở chính quyền vùng, tại thời điểm cần.

Bốn câu này quan trọng vì chúng thay đổi hồ sơ thật: nhiều thủ tục ở vùng tự trị nộp cho cơ quan vùng chứ không nộp cho bộ ở thủ đô, và nộp sai nơi là mất thời gian ngay từ bước đầu.

Vùng tự trị là bằng chứng rằng nhãn đơn nhất chưa bao giờ có nghĩa là đồng nhất. Nhà nước đơn nhất vẫn có thể chứa những khu vực vận hành theo luật riêng, thuế riêng và ngôn ngữ riêng. Những ngoại lệ ấy đều có tên, đều có văn bản làm căn cứ, và đều tra được — điều duy nhất không nên làm là giả định rằng cả nước áp dụng một bộ quy định giống nhau.