Khác biệt giữa nhà nước liên bang và nhà nước đơn nhất không nằm ở tên gọi mà nằm ở đúng một câu hỏi: quyền của cấp dưới do hiến pháp trao trực tiếp, hay do trung ương uỷ quyền xuống — và nếu là uỷ quyền thì trung ương có rút lại được không. Trả lời được câu đó là hiểu được toàn bộ phần còn lại.
- Đức là nhà nước liên bang với 16 bang, Áo với 9 bang, Thuỵ Sĩ với 26 bang.
- Pháp, Bồ Đào Nha, Hy Lạp và Malta đều là nhà nước đơn nhất.
- Tây Ban Nha có 17 cộng đồng tự quản và 2 thành phố tự trị theo hiến pháp năm 1978, nhưng không tự gọi mình là liên bang.
- Bỉ trở thành nhà nước liên bang qua nhiều lần cải cách nhà nước, được ghi chính thức vào hiến pháp năm 1993.
Câu hỏi phân biệt duy nhất cần nhớ
Bắt đầu từ tiêu chí.
Ở nhà nước liên bang, các bang có thẩm quyền riêng do chính hiến pháp quy định.
Trung ương không được tự mình lấy lại thẩm quyền đó bằng một đạo luật thường.
Muốn thay đổi thì phải sửa hiến pháp, và thủ tục sửa thường đòi sự đồng ý của chính các bang.
Ở nhà nước đơn nhất, quyền của địa phương do luật của quốc hội trao.
Luật trao được thì luật cũng thu lại được, theo đúng trình tự lập pháp thông thường.
Đây là toàn bộ cốt lõi của sự phân biệt: liên bang là nơi quyền của cấp dưới được bảo vệ khỏi cấp trên, đơn nhất là nơi quyền của cấp dưới phụ thuộc vào cấp trên. Mọi đặc điểm khác đều là hệ quả của điểm này.
Vì sao tên gọi không đáng tin
Phần cảnh báo.
Có nước tự gọi là liên bang nhưng trung ương nắm gần hết quyền thực tế.
Có nước là đơn nhất về hiến pháp nhưng phân quyền xuống rất sâu.
Tây Ban Nha là ví dụ kinh điển của trường hợp thứ hai.
Các cộng đồng tự quản ở Tây Ban Nha quản y tế, giáo dục và nhiều lĩnh vực khác.
Một số cộng đồng còn có lực lượng cảnh sát riêng của mình.
Vì thế cách đọc đúng là bỏ qua nhãn và đi tìm ba thứ: thẩm quyền nào được ghi trong hiến pháp, ai thu thuế, và ai xử khi hai cấp tranh nhau.
Liên bang ra đời từ đâu
Phần lịch sử.
Nhiều liên bang hình thành do các thực thể vốn độc lập tự nguyện gộp lại.
Thuỵ Sĩ là tập hợp các bang có lịch sử tự quản rất lâu đời.
Đức hiện đại được tổ chức lại theo mô hình liên bang sau Thế chiến thứ hai.
Một số nước chọn liên bang để giữ các cộng đồng ngôn ngữ hoặc sắc tộc trong cùng một nhà nước.
Bỉ đi theo hướng này, chuyển dần từ đơn nhất sang liên bang qua nhiều lần cải cách.
Hai con đường ấy cho ra hai loại liên bang rất khác nhau về tính chất: một loại gộp lại từ dưới lên, một loại tách quyền từ trên xuống — và loại thứ hai luôn căng thẳng hơn vì trung ương phải nhường đi thứ mình đang giữ.
Nhà nước đơn nhất không có nghĩa là tập trung tuyệt đối
Phần làm rõ.
Pháp là nhà nước đơn nhất nhưng có các vùng và tỉnh được bầu với ngân sách riêng.
Hy Lạp là nhà nước đơn nhất và đã trải qua cải cách hành chính lớn sáp nhập các đơn vị địa phương.
Bồ Đào Nha đơn nhất nhưng dành quy chế tự trị cho Azores và Madeira ngay trong hiến pháp năm 1976.
Malta rất nhỏ nên gần như không có cấp trung gian, chỉ có hội đồng địa phương.
Mức phân quyền trong nhóm đơn nhất trải rộng từ rất tập trung tới gần như liên bang.
Điều đáng chú ý là chính sự linh hoạt này khiến nhóm đơn nhất khó đọc hơn: hai nước cùng mang nhãn đơn nhất có thể vận hành khác nhau hơn cả một nước đơn nhất so với một nước liên bang.
Điều gì thường thuộc về cấp bang
Phần nội dung thẩm quyền.
Giáo dục phổ thông là lĩnh vực hay được giao cho cấp bang nhất.
Cảnh sát và trật tự địa phương cũng thường nằm ở cấp dưới.
Quy hoạch, xây dựng và môi trường hay được phân quyền một phần.
Y tế có thể chia theo nhiều cách khác nhau tuỳ nước.
Quốc phòng, ngoại giao và tiền tệ gần như luôn thuộc trung ương.
Danh sách này giải thích một trải nghiệm rất thực tế: ở nước liên bang, chuyển từ bang này sang bang khác có thể đổi cả chương trình học của con lẫn thủ tục xin giấy phép xây nhà, trong khi hộ chiếu và tiền thì y nguyên.
Ưu và nhược của từng mô hình
Phần cân bằng.
Liên bang cho phép chính sách sát với điều kiện địa phương hơn.
Liên bang cũng tạo ra sự đa dạng, mỗi bang có thể thử một cách làm khác nhau.
Nhưng liên bang tốn kém hơn vì bộ máy lặp lại ở nhiều cấp.
Đơn nhất ra quyết định nhanh hơn và thống nhất hơn trên toàn quốc.
Đơn nhất lại dễ bỏ sót đặc thù của vùng xa trung tâm.
Không có mô hình nào thắng tuyệt đối, và đó là lý do cả hai đều tồn tại lâu dài: mỗi mô hình đánh đổi giữa tốc độ thống nhất và độ sát thực tế, hai thứ không thể tối đa cùng lúc.
Ý nghĩa với người tính sang định cư hoặc đầu tư
Phần thực dụng.
Ở nước liên bang, phải tra quy định của bang chứ không chỉ quy định quốc gia.
Thuế có thể có phần của bang hoặc của vùng, cộng thêm vào thuế trung ương.
Công nhận bằng cấp và giấy phép hành nghề đôi khi do cấp bang quyết.
Ở nước đơn nhất có vùng tự trị, vùng đó cũng có quy định riêng cần tra.
Mọi điều kiện cụ thể phải kiểm ở cơ quan có thẩm quyền đúng cấp, tại thời điểm cần.
Sai lầm hay gặp nhất là tra ở sai cấp: đọc quy định quốc gia rồi tưởng đã đủ, trong khi thứ quyết định hồ sơ của mình nằm ở văn bản của bang hoặc của vùng.
Liên bang hay đơn nhất là một trong những kiểu hình thể chế dễ tra nhất nhưng cũng dễ hiểu sai nhất. Nhãn ghi trên hiến pháp chỉ là điểm bắt đầu; thứ quyết định trải nghiệm thực tế là quyền nào nằm ở cấp nào và ai có tiền để thực hiện quyền đó. Bài tiếp theo trong chuyên mục này đi vào đúng bộ máy giữ cho mô hình liên bang không đổ vỡ.
Liên bang và đơn nhất khác nhau ở điểm nào?
Ở nguồn gốc quyền của cấp dưới. Trong nhà nước liên bang, các bang có thẩm quyền do chính hiến pháp quy định và trung ương không tự lấy lại bằng một đạo luật thường. Trong nhà nước đơn nhất, quyền của địa phương do quốc hội trao bằng luật, nên luật cũng thu lại được.
Vì sao không nên tin vào tên gọi thể chế?
Vì có nước tự gọi là liên bang nhưng trung ương nắm gần hết quyền thực tế, và có nước đơn nhất về hiến pháp nhưng phân quyền rất sâu — Tây Ban Nha với 17 cộng đồng tự quản quản y tế, giáo dục và có cả cảnh sát riêng ở một số nơi là ví dụ kinh điển.
Nhà nước đơn nhất có vùng tự trị không?
Có. Bồ Đào Nha là nhà nước đơn nhất nhưng dành quy chế tự trị cho Azores và Madeira ngay trong hiến pháp năm 1976. Pháp và Hy Lạp cũng là đơn nhất nhưng có các cấp địa phương được bầu với ngân sách riêng. Mức phân quyền trong nhóm đơn nhất trải rất rộng.
Người định cư cần lưu ý gì ở nước liên bang?
Phải tra quy định của bang chứ không chỉ quy định quốc gia: thuế có thể có phần của bang, công nhận bằng cấp và giấy phép hành nghề đôi khi do cấp bang quyết, chương trình học và thủ tục xây dựng cũng khác nhau giữa các bang. Sai lầm hay gặp là tra ở sai cấp.
