Có nước gọi mình là đơn nhất nhưng phân quyền sâu hơn nhiều nước liên bang — nên tên gọi thể chế không nói lên hết. Điều cần nhìn là quyền thực tế nằm ở đâu.
- Nhà nước liên bang chia quyền giữa trung ương và các đơn vị cấu thành theo hiến pháp.
- Nhà nước đơn nhất tập trung quyền ở trung ương, cấp dưới nhận quyền được giao.
- Tây Ban Nha là nước đơn nhất nhưng có các cộng đồng tự quản với quyền rất rộng.
- Bồ Đào Nha có hai vùng tự trị là hai quần đảo ngoài Đại Tây Dương.
Khác biệt cốt lõi
Phần định nghĩa.
Ở nhà nước liên bang, quyền của các bang được hiến pháp bảo đảm.
Trung ương không thể đơn phương lấy lại quyền đó.
Ở nhà nước đơn nhất, quyền của cấp dưới do trung ương giao.
Về lý thuyết trung ương có thể thu lại quyền đã giao.
Trên thực tế việc thu lại rất khó về mặt chính trị.
Đây là khác biệt thật chứ không chỉ hình thức: ở liên bang, tranh chấp quyền giữa trung ương và bang do toà hiến pháp phân xử — còn ở đơn nhất thì đó là quyết định chính trị của trung ương.
Dạng ở giữa
Phần thú vị nhất.
Nhiều nước đơn nhất phân quyền rất sâu cho các vùng.
Tây Ban Nha có mười bảy cộng đồng tự quản với quyền rộng về giáo dục, y tế và nhiều lĩnh vực.
Mức quyền không đồng đều giữa các cộng đồng, một số có chế độ tài chính riêng.
Bồ Đào Nha trao quy chế tự trị cho hai quần đảo ngoài khơi.
Nhiều nước có vùng tự trị vì lý do địa lý hoặc lịch sử.
Đây là mô hình phổ biến hơn người ta tưởng: phân quyền không đồng đều, nơi mỗi vùng có mức quyền khác nhau tuỳ hoàn cảnh — trái với hình dung rằng mọi vùng phải được đối xử giống nhau.
Vì sao có vùng tự trị
Phần nguyên nhân.
Vùng cách xa trung tâm về địa lý khó quản trị từ xa.
Vùng có ngôn ngữ hoặc lịch sử riêng đòi quyền tự quyết.
Đảo xa gần như luôn cần chế độ riêng vì điều kiện khác đất liền.
Trao tự trị thường là cách giữ nước thống nhất chứ không phải bước đầu chia tách.
Mức tự trị được thương lượng lại theo thời gian.
Đây là kinh nghiệm được nhiều nước rút ra: từ chối phân quyền cho vùng có bản sắc riêng thường làm tăng chứ không giảm xu hướng ly khai — và ngược lại, tự trị đủ mức thường làm dịu căng thẳng.
Ý nghĩa thực tế với người dân
Phần rất thực dụng.
Ở nước phân quyền sâu, quy định khác nhau giữa các vùng.
Thuế, học phí và dịch vụ y tế có thể khác nhau tuỳ nơi cư trú.
Ngôn ngữ chính thức có thể khác nhau giữa các vùng.
Thủ tục hành chính do cấp vùng xử lý ở nhiều lĩnh vực.
Bằng cấp và chứng chỉ hành nghề có thể công nhận khác nhau.
Đây là điều người nước ngoài hay bỏ qua khi tìm hiểu: ở nước phân quyền sâu, phải tra quy định của vùng mình định tới chứ không chỉ quy định quốc gia — và sự khác biệt có thể rất lớn.
Cách nhận ra nhanh
Phần phương pháp, khép bài.
Xem giáo dục và y tế do cấp nào quyết định.
Xem thuế có phần do cấp vùng đặt hay không.
Xem cấp vùng có cơ quan dân cử riêng không.
Xem có toà hiến pháp phân xử tranh chấp giữa các cấp không.
Xem ngôn ngữ chính thức có khác nhau theo vùng không.
Phân quyền có làm mọi thứ tốt hơn không
Phần cân bằng, nêu cả hai chiều.
Phân quyền cho phép chính sách sát với điều kiện địa phương hơn.
Nó cũng tạo cạnh tranh giữa các vùng về cách làm.
Nhưng nó gây chênh lệch về chất lượng dịch vụ giữa các vùng.
Chi phí bộ máy hành chính tăng lên.
Việc phối hợp giữa các cấp có thể chậm và rối.
Đây là đánh đổi thật mà mọi nước phân quyền đều gặp: sát dân hơn nhưng không đồng đều hơn — và các nước thường phải có cơ chế điều tiết ngân sách để giảm chênh lệch.
Năm câu hỏi này cho biết nhiều hơn tên gọi thể chế: nếu giáo dục, y tế và một phần thuế do cấp vùng quyết thì nước đó phân quyền sâu, dù hiến pháp gọi nó là gì đi nữa.
Liên bang khác đơn nhất ở điểm nào?
Ở liên bang, quyền của các bang được hiến pháp bảo đảm và trung ương không thể đơn phương lấy lại, tranh chấp do toà hiến pháp phân xử; ở đơn nhất, quyền của cấp dưới do trung ương giao.
Có dạng nào nằm giữa không?
Có — nhiều nước đơn nhất phân quyền rất sâu, như Tây Ban Nha với mười bảy cộng đồng tự quản có quyền rộng về giáo dục, y tế, hoặc Bồ Đào Nha trao quy chế tự trị cho hai quần đảo ngoài khơi.
Vì sao các nước trao tự trị cho một số vùng?
Vì vùng xa trung tâm khó quản trị từ xa và vùng có ngôn ngữ, lịch sử riêng đòi quyền tự quyết — kinh nghiệm cho thấy từ chối phân quyền thường làm tăng chứ không giảm xu hướng ly khai.
Người nước ngoài cần lưu ý gì ở nước phân quyền sâu?
Phải tra quy định của vùng mình định tới chứ không chỉ quy định quốc gia — thuế, học phí, dịch vụ y tế, ngôn ngữ chính thức và cả việc công nhận bằng cấp có thể khác nhau giữa các vùng.
