Thu nhập bình quân, chi phí sinh hoạt và tỉ lệ thất nghiệp là ba con số ai cũng dùng khi so sánh các nước — và cũng là ba con số bị hiểu sai nhiều nhất. Không phải vì chúng sai, mà vì chúng đo một thứ hẹp hơn nhiều so với điều người ta tưởng.
- Tổng sản phẩm trong nước bình quân đầu người có thể tính theo giá hiện hành hoặc theo ngang giá sức mua, và hai cách cho hai kết quả rất khác nhau.
- Ireland đã đưa ra một chỉ tiêu thu nhập quốc gia điều chỉnh riêng từ năm 2017, vì số liệu thông thường bị hoạt động của doanh nghiệp đa quốc gia làm lệch.
- Tỉ lệ thất nghiệp theo chuẩn quốc tế chỉ tính người không có việc và đang tích cực tìm việc.
- Cơ quan thống kê châu Âu công bố chỉ số mức giá so sánh giữa các nước thành viên.
Thu nhập bình quân không phải thu nhập của một người bình thường
Bắt đầu từ hiểu lầm lớn nhất.
Giá trị bình quân là tổng chia cho số người, không phải mức phổ biến nhất.
Nếu thu nhập phân bố lệch thì bình quân cao hơn mức của đa số.
Giá trị trung vị phản ánh người ở giữa tốt hơn nhiều.
Vì thế nên tìm số trung vị bên cạnh số bình quân.
Chỉ số bất bình đẳng cho biết mức lệch của phân bố.
Ba con số này nên đọc cùng nhau: bình quân cho biết quy mô, trung vị cho biết người ở giữa sống thế nào, và chỉ số bất bình đẳng cho biết khoảng cách giữa hai đầu.
Tổng sản phẩm trong nước không phải thu nhập của dân
Phần khái niệm.
Tổng sản phẩm trong nước đo giá trị sản xuất trên lãnh thổ.
Một phần giá trị đó thuộc về chủ sở hữu ở nước ngoài.
Ở nước có nhiều doanh nghiệp đa quốc gia đặt trụ sở, khoảng lệch này rất lớn.
Ireland đã đưa ra một chỉ tiêu thu nhập quốc gia điều chỉnh riêng từ năm 2017 để xử lý đúng vấn đề này.
Ở các nước nhỏ có ngành dịch vụ tài chính lớn, cần đọc số liệu cẩn thận hơn.
Bài học chung rút ra được: khi một nước nhỏ có chỉ số kinh tế cao bất thường, việc đầu tiên nên hỏi là chỉ số đó đo hoạt động trên lãnh thổ hay thu nhập của người dân.
Ngang giá sức mua và vì sao nó cần thiết
Phần điều chỉnh giá.
Cùng một số tiền mua được lượng hàng khác nhau ở các nước khác nhau.
Vì thế so thu nhập theo tỉ giá thị trường có thể dẫn tới kết luận sai.
Cách điều chỉnh là quy về ngang giá sức mua.
Sau khi điều chỉnh, khoảng cách giữa các nước thường thu hẹp lại.
Nhưng cách điều chỉnh dựa trên một giỏ hàng chuẩn, có thể không giống giỏ hàng của bạn.
Điểm hạn chế đó rất đáng lưu ý: nếu phần lớn chi tiêu của bạn là tiền thuê nhà ở trung tâm thành phố lớn, con số điều chỉnh theo giỏ hàng trung bình toàn quốc không mô tả đúng tình huống của bạn.
Chi phí sinh hoạt: một con số cho cả nước là không đủ
Phần chi tiêu.
Chi phí sinh hoạt chênh lệch rất lớn giữa thủ đô và tỉnh lẻ trong cùng một nước.
Ở Tây Ban Nha, chi phí ở vùng đô thị lớn khác hẳn vùng nội địa.
Ở Hy Lạp, chi phí ở Athens khác chi phí ở một đảo nhỏ ngoài mùa du lịch.
Ở Malta, quy mô nhỏ khiến chênh lệch trong nước ít hơn nhưng mặt bằng chung cao.
Tiền thuê nhà thường là khoản gây chênh lệch lớn nhất.
Cách làm đúng là bỏ hẳn con số quốc gia: lập ngân sách theo đúng thành phố định đến, với tiền thuê nhà tra từ các trang rao thật tại thời điểm cần.
Tỉ lệ thất nghiệp đo hẹp hơn người ta tưởng
Phần lao động.
Theo chuẩn quốc tế, thất nghiệp là không có việc và đang tích cực tìm việc.
Người đã bỏ cuộc không tìm việc nữa thì không được tính.
Người làm bán thời gian dù muốn làm toàn thời gian cũng không được tính là thất nghiệp.
Vì thế nên xem thêm tỉ lệ có việc làm trong dân số độ tuổi lao động.
Tỉ lệ thất nghiệp ở người trẻ thường cao hơn nhiều so với tỉ lệ chung.
Với người đi tìm việc, con số đáng quan tâm còn hẹp hơn nữa: tỉ lệ thất nghiệp của ngành mình và của nhóm tuổi mình, ở vùng mình định tới, chứ không phải tỉ lệ chung toàn quốc.
Thuế: so thuế suất thôi thì chưa đủ
Phần tài chính cá nhân.
Thuế suất danh nghĩa không cho biết số tiền thực tế phải nộp.
Các khoản giảm trừ, miễn trừ và bậc thuế làm thay đổi kết quả rất nhiều.
Đóng góp bảo hiểm xã hội là khoản riêng, không nằm trong thuế thu nhập.
Ở nước phân quyền, còn có phần thuế của vùng cộng thêm.
Mọi mức thuế cụ thể phải tra ở cơ quan thuế của chính nước và vùng đó.
Đây là lĩnh vực không nên dựa vào số liệu tổng hợp trên mạng: quy định thuế thay đổi theo năm và theo tình trạng cá nhân, nên chỉ có nguồn chính thức mới dùng được.
Những con số ít được dùng nhưng nói nhiều
Phần bổ sung hữu ích.
Tỉ lệ dân số trong độ tuổi lao động cho biết áp lực lên hệ thống hưu trí.
Tỉ lệ nhà tự sở hữu so với nhà thuê cho biết cấu trúc thị trường nhà ở.
Số liệu về tỉ lệ hộ không giữ được nhà đủ ấm phản ánh chất lượng nhà ở.
Thời gian trung bình xử lý thủ tục hành chính cho biết bộ máy vận hành ra sao.
Tỉ lệ người nước ngoài trong dân số cho biết mức độ quen với người mới.
Nhóm chỉ tiêu này thường hữu ích hơn nhóm nổi tiếng: chúng mô tả đời sống thường ngày sát hơn so với các con số kinh tế tổng hợp.
Con số không nói dối nhưng cũng không tự giải thích. Mỗi chỉ tiêu được thiết kế để trả lời một câu hỏi hẹp, và dùng nó cho câu hỏi khác là nguồn gốc của phần lớn hiểu lầm. Biết mỗi con số đo cái gì và không đo cái gì là đủ để tránh gần hết những kết luận sai thường gặp khi so sánh Hy Lạp với Bồ Đào Nha, hay Malta với Síp.
Thu nhập bình quân có phản ánh mức sống phổ biến không?
Không hẳn. Bình quân là tổng chia cho số người, nên nếu thu nhập phân bố lệch thì nó cao hơn mức của đa số. Nên đọc cùng lúc ba con số: bình quân cho biết quy mô, trung vị cho biết người ở giữa sống thế nào, và chỉ số bất bình đẳng cho biết khoảng cách giữa hai đầu.
Vì sao chỉ số kinh tế của nước nhỏ có thể gây hiểu lầm?
Vì tổng sản phẩm trong nước đo giá trị sản xuất trên lãnh thổ, mà một phần thuộc về chủ sở hữu ở nước ngoài. Ireland đã đưa ra chỉ tiêu thu nhập quốc gia điều chỉnh riêng từ năm 2017 vì lý do này. Khi thấy chỉ số cao bất thường, hãy hỏi nó đo hoạt động trên lãnh thổ hay thu nhập của dân.
Tỉ lệ thất nghiệp đo cái gì?
Theo chuẩn quốc tế, chỉ tính người không có việc và đang tích cực tìm việc — người đã bỏ cuộc hoặc làm bán thời gian dù muốn toàn thời gian đều không được tính. Nên xem thêm tỉ lệ có việc làm trong dân số độ tuổi lao động, và quan trọng nhất là số liệu của ngành và vùng mình quan tâm.
So sánh chi phí sinh hoạt thế nào cho đúng?
Bỏ con số quốc gia và lập ngân sách theo đúng thành phố định đến, với tiền thuê nhà tra từ các trang rao thật tại thời điểm cần. Chi phí ở Athens khác hẳn một đảo nhỏ ngoài mùa du lịch, và ở Tây Ban Nha thì vùng đô thị lớn khác hẳn vùng nội địa.
